Losun óbeinna gróðurhúsalofttegunda, svifryks og sóts
Óbeinar gróðurhúsalofttegundir (SOₓ, NOₓ, NH₃, NMVOC og CO), sem stuðla að hnattrænni hlýnun, eru metnar í losunarbókhaldi Umhverfis- og orkustofnunar. Þær hafa áhrif á myndun og líftíma gróðurhúsalofttegunda ásamt því að hafa áhrif á eiginleika andrúmsloftsins. Einnig hafa forefnin skaðleg áhrif á heilsu fólks. Helstu uppsprettur þeirra eru jarðvarmavirkjanir (SOₓ – oxun af H₂S), fiskiskip (NOₓ), landbúnaður (NH₃), notkun leysiefna og meðhöndlun húsdýraáburðar (NMVOC) og álframleiðsla (CO).
Að auki eru í losunarbókhaldinu svifryk (PM₂,₅, PM₁₀ og TSP) og sót (BC) sem kemur aðallega frá iðnaði, vegasamgöngum, fiskiskipum og mannvirkjagerð. Svifryk og sót hafa áhrif á hitastig jarðar og skaðleg áhrif á heilsu fólks.
Bókhald Umhverfis- og orkustofnunar heldur utan um eftirfarandi efni:
- Óbeinar góðurhúsalofttegundir
Brennisteinsdíoxíð – SOₓ (SO₂-ígildi)
Köfnunarefnisdíoxíð – NOₓ (NO₂-ígildi)
Ammóníak – NH₃
Rokgjörn lífræn efnasambönd – NMVOC
Kolmónoxíð – CO - Svifryk – PM₂,₅, PM₁₀ og TSP
- Sót – BC
Brennisteinsdíoxíð – SO₂ (SOₓ)
Losun brennisteinsoxíða er mikil á Íslandi miðað við önnur Evrópulönd. Losunin er meiri en losun Noregs, Svíþjóðar og Danmerkur til samans. Á Íslandi er losun brennisteinsoxíða að mestu frá jarðvarmavirkjunum (oxun af H₂S). Engin brennisteinslosun er frá landbúnaði. Losun brennisteinsoxíða á Íslandi er fyrst og fremst frá eftirfarandi uppsprettum:
- Jarðvarmavirkjanir: Jarðvarmavirkjanir eru stærsta uppspretta brennisteinslosunar á Íslandi. Í jarðvarmavirkjunum losnar brennisteinsvetni (H₂S) við jarðhitavinnslu. Meginhluti þess oxast í brennisteinsdíoxíð (SO₂). Samkvæmt reglum um gerð losunarbókhalds loftmengunarefna skal telja losun allra brennisteinssambanda, þar með talið brennisteinsvetni, sem ígildi SO₂. Frá 1990 hefur losun brennisteinssambanda aukist vegna aukinnar orkuframleiðslu jarðvarmavirkjana. Frá 2012 hefur losunin þó minnkað hlutfallslega í kjölfar verkefna þar sem brennisteinsvetni er dælt ofan í jörðina. Brennisteinsvetni er þá aðgreint úr gufunni, leyst upp í vatni og dælt djúpt niður í basaltberglög þar sem það breytist í steindir.
- Álframleiðsla: Ál er framleitt í þremur álverum á Íslandi. Brennisteinslosun á sér stað í framleiðsluferlinu. Losunin jókst árið 1998 vegna nýs álvers sem þá var tekið í notkun og enn frekar árið 2006-2008 vegna stækkunar eins álvers og opnun annars. Losunin frá álframleiðslu hefur verið nokkuð stöðug frá 2008.
- Málmblendi: Tvær málmblendi verksmiðjur eru starfandi á Íslandi. Önnur hefur framleitt 75% kísiljárn (FeSi75) síðan 1979 en hin hóf framleiðslu á ≥98,5% kísli árið 2018. Þriðja verksmiðjan framleiddi kísil milli 2016–2017. Brennisteinslosun á sér stað í framleiðsluferlinu.
Köfnunarefnisdíoxíð – NO₂ (NOₓ)
Við eldsneytisbruna myndast köfnunarefnismónoxíð (NO) þegar köfnunarefni og súrefni hvarfast saman við hátt hitastig. Í andrúmsloftinu oxast svo köfnunarefnismónoxíð yfir í köfnunarefnisdíoxíð (NO₂). Dregið hefur úr losun köfnunarefnisoxíða (NOₓ) frá 1990. Losun á köfnunarefnisoxíða á Íslandi stafar fyrst og fremst af eftirfarandi uppsprettum:
- Fiskiskip: Samdráttur í losun er að mestu vegna minni eldsneytisnotkunar fiskiskipaflotans. Losun jókst þó á tímabilinu 1990-1996 þar sem hluti flotans sigldi óvenjulangt til veiða. Frá árinu 1996 hefur losun farið minnkandi með sveiflum sem endurspegla breytingar á aflamagni, fiskistofnum og öðrum náttúrulegum þáttum ásamt endurnýjun skipa og bættri orkunýtni. Losun er minni nú en hún var árið 1990.
- Málmblendi: NOₓ losun helst í hendur við framleiðslumagn. Tvær verksmiðjur eru starfandi á Íslandi. Önnur hefur framleitt 75% kísiljárn (FeSi75) síðan 1979 og hin hóf framleiðslu á ≥98,5% kísli árið 2018. Þriðja verksmiðjan framleiddi kísil milli 2016 og 2017 en hefur ekki framleitt síðan 2017.
- Vegasamgöngur: Losun frá vegasamgöngum hefur minnkað talsvert, sérstaklega frá fólksbílum þrátt fyrir mikla fjölgun þeirra og tilheyrandi aukningu í eldsneytisnotkun. Samdráttinn má að mestu rekja hertra krafna til hreinsibúnaðar, þar með talið tilkomu hvarfakúta frá árinu 1995 og íblöndunarefna eins og AdBlue.
- Álframleiðsla: Losun köfnunarefnisoxíða helst í hendur við framleiðslumagn. Ál er framleitt í þremur álverum á Íslandi. Aukningin í losun yfir tímalínuna er vegna stækkunar áliðnaðarins.
- Fiskimjölsverksmiðjur og önnur matvælavinnsla: Frá 1990 hefur þessi losun að mestu komið frá framleiðslu fiskimjöls en önnur matvælavinnsla er farin að eiga stærri þátt á seinni árum. Losun frá fiskimjölsverksmiðjum dróst mikið saman með rafvæðingu þeirra en aukning hefur orðið síðustu ár vegna raforkuskerðingar.
Ammóníak – NH₃
Ammoníaklosun er að mestu frá landbúnaði og hefur haldist svipuð undanfarna áratugi. Helsta ástæða breytileika er breyting á húsdýrafjölda. Losun ammoníaks á Íslandi er fyrst og fremst frá eftirfarandi uppsprettum:
- Notkun húsdýraáburðar: Losun sveiflast yfir tímalínuna til samræmis við breytingar í fjölda húsdýra en hefur dregist saman síðastliðin ár.
- Saur og þvagefni frá dýrum á beit: Losun sveiflast yfir tímalínuna til samræmis við breytingar í fjölda húsdýra, aðallega sauðfjár og hesta, en hefur dregist saman síðastliðin ár.
- Meðhöndlun húsdýraáburðar: Sveiflur í losun yfir tímalínuna skýrast helst af breytingu í fjölda húsdýra. Helsta ástæða samdráttar í losun undanfarin ár er fækkun sauðfjár. Ekki hafa orðið miklar breytingar á aðferðum við meðhöndlun húsdýraáburðar.
- Ólífrænn köfnunarefnisáburður: Sveiflur í losun skýrast af mismiklum áburðarinnflutningi milli ára.
Rokgjörn, lífræn efnasambönd – NMVOC
Samdrátt á losun rokgjarnra lífrænna efnasambanda (NMVOC) á Íslandi má að mestu skýra með minni losun frá vegasamgöngum. Losun NMVOC á Íslandi er fyrst og fremst frá eftirfarandi uppsprettum:
- Leysiefni og önnur efnanotkun: Lítil breyting hefur átt sér stað á tímabilinu. Einhver aukning hefur orðið á losun sem skýra má með fólksfjölgun sem hefur leitt til meiri efnanotkunar.
- Meðhöndlun húsdýraáburðar: Meðhöndlun húsdýraáburðar frá hestum og nautgripum er stærsti þáttur losunar frá landbúnaði. Sveiflur í losun frá 1990 má að mestu rekja til sveiflna í dýrafjölda.
- Matvæla- og drykkjaframleiðsla: Aukninguna á losun má skýra með aukningu í áfengisframleiðslu undanfarin ár.
- Millilandaflug (flugtak og lending): Aukin losun NMVOC tengist fyrst og fremst aukinni ferðaþjónustu og þar með aukningu í millilandaflugi. Tímabundin lækkun árið 2020 tengist COVID og samdrætti í ferðaþjónustu.
- Fiskiskip: Samdráttur í losun er að mestu vegna minni eldsneytisnotkunar fiskiflotans. Losun jókst þó á tímabilinu 1990-1996 þar sem hluti flotans sigldi óvenjulangt til veiða. Frá árinu 1996 hefur losun farið minnkandi með sveiflum sem endurspeglast í breytingum á aflamagni, fiskistofnum og öðrum náttúrulegum þáttum ásamt endurnýjun skipa og bættri orkunýtni. Losun er minni nú en hún var árið 1990.
- Vegasamgöngur: Samdrátt í losun frá 1990 má að mestu skýra með endurnýjun bílaflotans þar sem kröfur um minni losun loftmengunarefna frá bílvélum hafa aukist.
Kolmónoxíð – CO
Í dag er losun á kolmónoxíði (CO) aðallega frá málmiðnaði en var áður einkum frá vegasamgöngum. Losun frá samgöngum hefur þó minnkað töluvert vegna betri mengunarvarnarbúnaðar í ökutækjum. Losun kolmónoxíðs á Íslandi er fyrst og fremst frá eftirfarandi uppsprettum:
- Álframleiðsla: Helsta uppspretta kolmónoxíðs losunar er álframleiðsla. Losunin jókst árið 1998 vegna nýs álvers sem þá var tekið í notkun og enn frekar árið 2006-2008 vegna stækkunar eins álvers og opnun annars. Losunin frá álframleiðslu hefur verið nokkuð stöðug frá 2008.
- Vegasamgöngur: Á tíunda áratugnum var meirihluti kolmónoxíðs losunar frá vegasamgöngum. Losunin hefur farið minnkandi síðan 1990 vegna betri mengunarvarnarbúnaðar og er nú lítill hluti losunar landsins.
- Opinn bruni á úrgangi: Opinn bruni á úrgangi var tiltölulega algengur á fyrri hluta tíunda áratugar 20. aldar en viðgengst ekki lengur. Frá árinu 2010 hafa áramóta- og þrettándabrennur verið eina uppspretta losunar í þessum undirgeira. Árin 2020 og 2021 voru einungis örfáar brennur vegna COVID-19 faraldursins.
Svifryk
Svifryk skiptist í þrennt eftir stærð, óháð efnasamsetningu. TSP (total suspended particulate, agnir innan við 50-100 µm í þvermál), PM₁₀(particulate matter, agnir innan við 10 µm í þvermál) og PM₂,₅ (particulate matter, agnir innan við 2,5 µm í þvermál). Allt PM2,5 er innan PM₁₀og allt PM₁₀ er innan TSP. Eldgos losa mikið af svifryki en eru ekki talin með hér þar sem sú losun stafar ekki af mannavöldum. Losun svifryks á Íslandi er fyrst og fremst frá eftirfarandi uppsprettum:
- Málmiðnaður: Svifrykslosun frá álverum og málmblendi helst að mestu í hendur við framleiðslumagn. Aukningin á tímabilinu endurspeglar stækkun iðnaðarins.
- Vegasamgöngur: Sveiflur í svifrykslosun eru vegna breytinga á mengunarvarnarbúnaði, aukningar á eldsneytisnotkun og aukningar á fjölda ekinna kílómetra. Hlutfall vegasamgangnanna af heildarmagni svifryks á Íslandi jókst verulega milli 1990 og síðustu ára.
- Fiskiskip: Samdráttur í losun er að mestu vegna minni eldsneytisnotkunar fiskiflotans. Losun jókst þó á tímabilinu 1990-1996 þar sem hluti flotans sigldi óvenjulangt til veiða. Frá árinu 1996 hefur losun farið minnkandi með sveiflum sem endurspeglast í breytingu á aflamagni, fiskistofnum og öðrum náttúrulegum þáttum, ásamt endurnýjun skipa og bættri orkunýtni.
- Framleiðslugreinar og byggingariðnaður: Losunin miðast við framleiðslumagn og umsvif annars vegar og gerð orkugjafa sem notaðir eru við framleiðsluna hins vegar. Stærstu losunarþættirnir eru bruni á kolum við sementsframleiðslu, þar til framleiðslu var hætt árið 2012, og mikil umsvif í byggingaiðnaði áratuginn fyrir efnahagshrunið. Þessi losun hefur dregist töluvert saman frá árinu 2008.
- Mannvirkjagerð og niðurrif og grjótnám og námuvinnsla steinefna: Losunin helst í hendur við magn byggingaframkvæmda og vegagerðar. Helsta ástæðan fyrir samdrætti í losun á tímabilinu er minni vegalagning.
- Opinn bruni á úrgangi: Opinn bruni á úrgangi var tiltölulega algengur á fyrri hluta tíunda áratugar 20. aldar en viðgengst ekki lengur. Frá árinu 2010 hafa áramóta- og þrettándabrennur verið eina uppspretta losunar í þessum undirgeira. Árin 2020 og 2021 voru einungis örfáar brennur vegna COVID-19 faraldursins.
- Hitaveitur: Hitaveitur sem byggja á sorpbrennslu voru í notkun frá 1993 til 2013 sem leiddi til töluverðrar losunar.
Sót – BC
Megnið af sótlosun (BC) er vegna eldsneytisbruna. Heildarlosun á sóti hefur minnkað frá árinu 1990, að miklu leyti vegna samdráttar í eldsneytisnotkun og betri mengunarvarnarbúnaðar. Engin sótlosun er frá landbúnaði. Frekari upplýsingar um sót má nálgast í skýrslum vinnuhóps Norðurskautsráðsins um sót og metan. Losun sóts á Íslandi er fyrst og fremst frá eftirfarandi uppsprettum:
- Vegasamgöngur: Sveiflur í sótlosun eru vegna breytinga á mengunarvarnarbúnaði og stærð bílaflotans.
- Fiskimjölsverksmiðjur og önnur matvælavinnsla: Frá 1990 hefur þessi losun að mestu komið frá framleiðslu fiskimjöls en önnur matvælavinnsla er farin að eiga stærri þátt á seinni árum. Losun frá fiskimjölsverksmiðjum dróst mikið saman með rafvæðingu þeirra en aukning hefur orðið síðustu ár vegna raforkuskerðingar.
- Vélar og tæki í landbúnaði: Á árunum fyrir efnahagshrunið 2008 var aukning á eldsneytisnotkun á vélum og tækjum sem leiddi til aukinnar losunar. Síðan hefur eldsneytisnotkun og losun minnkað talsvert.
- Fiskiskip: Samdráttur í losun er að mestu vegna minni eldsneytisnotkunar fiskiflotans. Losun jókst þó á tímabilinu 1990-1996 þar sem hluti flotans sigldi óvenjulangt til veiða. Frá árinu 1996 hefur losun farið minnkandi með sveiflum sem endurspeglast í breytingum á aflamagni, fiskistofnum og öðrum náttúrulegum þáttum ásamt endurnýjun skipa og bættri orkunýtni.
- Málmiðnaður: Sótlosun frá málmiðnaði fylgir framleiðslumagni að mestu. Aukningin á tímabilinu endurspeglar stækkun iðnaðarins.
- Opinn bruni á úrgangi: Opinn bruni á úrgangi var tiltölulega algengur á fyrri hluta tíunda áratugar 20. aldar en viðgengst ekki lengur. Frá árinu 2010 hafa áramóta- og þrettándabrennur verið eina uppspretta losunar í þessum undirgeira. Árin 2020 og 2021 voru einungis örfáar brennur vegna COVID-19 faraldursins.
Var efnið hjálplegt?
Hjálpaðu okkur að bæta gæði efnisins
Kennitala: 700924-1650
Akureyri
Rangárvellir 2, hús 8, IS-603
Egilsstaðir
Tjarnarbraut 39B, IS-700
Reykjavík
Suðurlandsbraut 24, IS-108
Selfoss
Austurvegur 20, IS-800
Gagnasöfn
Hafa samband
Opið fyrir símtöl
08:30 til 15:00 virka daga
+354 569 6000
Fylgdu okkur
