Merki Umhverfis- og orkustofnunar

Lyfjaleifar greinast í vatni sem tengist fráveitu

Haf og vatnStjórn vatnamálaIcewater
Lyfjaleifar greindust í Ölfusá og Varmá í nóvember 2025.

Lyfjaleifar greinast aðallega í yfirborðsvatni sem tengist fráveitukerfum sveitarfélaga. Þar sem losun fráveitu er mikil mælast fleiri lyf og í hærri styrk. Þetta sýna niðurstöður vöktunar Umhverfis- og orkustofnun á skaðlegum efnum í vatni árið 2025.

Á stöðum án beinnar tengingar við fráveitu greindust hins vegar fá eða engin lyf yfir greiningarmörkum, jafnvel í þéttbýli.

Sýnatökur á fjórum stöðum

Skimað var fyrir um 160 mismunandi hormónum og lyfjaleifum á fjórum stöðum:

  • Kópavogslæk
  • Reykjavíkurtjörn
  • Varmá í Hveragerði (við Öxnalæk)
  • Ölfusá við Selfossi (við Geitanes)

Lyfjaleifar greindust í Varmá og Ölfusá, þar sem bein tenging er við fráveitu. Í Kópavogslæk og Reykjavíkurtjörn greindust hins vegar fá eða engin efni.

Niðurstöðurnar sýna að samsetning lyfjaleifa í yfirborðsvatni endurspeglar íbúafjölda, umfang fráveitukerfa og almenna lyfjanotkun í samfélaginu.

Mikilvægt er að taka fram að um er að ræða eina skimun á tilteknum tíma. Niðurstöðurnar sýna því stöðuna á þeim tímapunkti en ekki langtímaþróun. Ekki er hægt að staðfesta að lyfjaleifar séu alltaf til staðar eða aldrei.

Sýnatökurnar fóru fram í nóvember 2025.

Hvaða efni eru mæld?

Frá árinu 2018 hefur stofnunin skimað fyrir efnum á vaktlista Evrópusambandsins. Þar eru efni sem geta haft áhrif á vatnalíf, til dæmis:

  • Verkjalyf, geðlyf og hjarta- og æðalyf
  • Sýklalyf
  • Kynhormón
  • Plöntuvarnarefni
  • Efni úr sólarvörnum

Hvernig berast lyfjaleifar í vatn?

Lyf berast í umhverfið þegar þau skiljast út úr líkamanum með þvagi og hægðum. Einnig geta lyf farið í fráveitu ef þeim er sturtað í salerni.

Skólphreinsistöðvar á Íslandi eru almennt ekki hannaðar til að fjarlægja lyfjaleifar.

Hormónar og sýklalyf sérstakt áhyggjuefni

Lyfjaleifar sem innihalda hormóna valda sérstökum áhyggjum vegna þess að þau geta haft skaðleg áhrif á lífríki, jafnvel í mjög litlum styrk. Sama á við um sýklalyf. Sýklalyfjaónæmi er í hraðri þróun á heimsvísu. Sjá nánar í aðgerðaáætlun heilbrigðisráðuneytisins gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmis

Skynsamleg lyfjanotkun og rétt förgun

Skynsamleg lyfjanotkun skiptir máli fyrir heilsu, samfélag og umhverfi. Mikilvægt er að:

  • Heilbrigðisstarfsfólk sé meðvitað um áhrif lyfja á umhverfi
  • Einstaklingar noti lyf samkvæmt leiðbeiningum
  • Ónotuðum lyfjum sé skilað til förgunar í apótek
  • Lyfjum sé aldrei fargað í niðurföll eða salerni
Image

Starfsmenn í teymi hafs og vatns við sýnatökur.

Skimunin hluti af vatnaáætlun Íslands

Vöktun á skaðlegum efnum í vatni er hluti af verkefnum undir vatnaáætlun Íslands og LIFE Icewater verkefninu.

Vatnaáætlun Íslands er ætlað að vernda vistfræðilegt og efnafræðilegt ástand vatns. Í framkvæmd nær hún fyrst og fremst til hefðbundinna mengunarefna. Í dag eru engin lyf með lögbundin viðmiðunargildi í vatni, en búast má við að slík viðmið verði sett fyrir ákveðin efni á næstu árum.

Tengt efni

Niðurstöður vöktunarinnar (.xls)

Vatnaáætlun Íslands

Aðgerðaáætlun gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmis

Fleiri fréttir

Skoða
5. maí 2026
Sendinefnd frá Taívan kynnti sér íslenska reynslu af jarðhita
Fimmtán manna sendinefnd frá National Science and Technology Council (NSTC) í Taívan heimsótti Umhverfis- og orkustofnun í apríl 2026. Markmið var að kynna sér íslenska reynslu af nýtingu jarðhita, stjórnsýslu, rannsóknum og tæknilegri þróun. Íslensk reynsla í brennidepli Á fundinum var fjallað um íslenska reynslu af jarðhitanýtingu, hlutverk stjórnvalda og stofnana, rannsóknir, gagnasöfnun, leyfisveitingar, eftirlit og auðlindastýringu. Sérstök áhersla var lögð á að árangur Íslands byggist á góðu samspili stefnumótunar, rannsókna og samstarfs opinberra aðila, fyrirtækja og vísindasamfélagsins. Rætt var um hvernig leyfisveitingar og umhverfisvernd spila saman. Einnig var fjallað um reynsla Umhverfis- og orkustofnunar af alþjóðlegu jarðhitasamstarfi innan Uppbyggingarsjóðs EES, meðal annars í Póllandi, Rúmeníu og Búlgaríu. Eftirspurn eftir slíkri þekkingarmiðlun hefur aukist, ekki síst eftir orkukreppuna í Evrópu, þar sem jarðhiti er talinn mikilvægur valkostur til að styrkja orkuöryggi og styðja við loftslagsmarkmið. Fram kom að samstarfið hefur þegar skilað góðum árangri, meðal annars í Póllandi. Aukinn áhugi á jarðhita Fulltrúar NSTC kynntu stöðu jarðhitaverkefna í Taívan, rannsóknaráherslur og framtíðaráform. Fram kom að verkefnin í Taívan beinast meðal annars að jarðeðlisfræðilegum rannsóknum, þrívíddarlíkönum, bor- og vöktunartækni og mati á möguleikum djúpra og háhitakerfa. Til lengri tíma er stefnt að þróun djúpra jarðhitaborhola og útbreiðslu Enhanced Geothermal Systems og Advanced Geothermal Systems Taívan vinnur að uppbyggingu jarðhitanýtingar sem hluta af orkuskiptum landsins og markmiðum um kolefnishlutleysi árið 2050. NSTC er ríkisstofnun sem ber ábyrgð á að móta og samræma tækni- og vísindastefnu Taívans. Hún fjármagnar meðal annars rannsóknir og styður nýsköpun. Stofnunin leggur áherslu á lausnir á borð við jarðhita, vetni og kolefnisföngun. Hún stuðlar einnig að samstarfi milli háskóla, atvinnulífs og alþjóðlegra samstarfsaðila til að efla tæknilega þróun Taívans. Áframhaldandi samstarf Fundurinn skapaði góðan grundvöll fyrir áframhaldandi samtal um jarðhita, nýsköpun, orkuskipti og alþjóðlegt rannsóknasamstarf. Lilja Ólafsdóttir, sviðsstjóri umhverfisgæða, tók á móti sendinefndinni fyrir hönd Gests Péturssonar forstjóra. Auk Lilju voru Baldur Pétursson, verkefnisstjóri í teymi alþjóðamála, og Hörn Halldóru- og  Heiðarsdóttir, sérfræðingur teymi orkuskipta og orkunýtni, einnig þátttakendur í fundinum. Baldur Pétursson fjallaði um reynslu Umhverfis- og orkustofnunar af alþjóðlegu jarðhitasamstarfi.
Um stofnuninaAlþjóðlegt samstarf
30. apríl 2026
Sérfræðingar í losunarbókhaldi á Norðurlöndunum hittust í Reykjavík
Umhverfis- og orkustofnun og Land og skógur héldu saman norræna ráðstefnu sérfræðinga í losunarbókhaldi (e. Nordic Inventory Experts Meeting) í Reykjavík 16.–17. apríl 2026. Ráðstefnan er árlegur viðburður og vettvangur þar sem Norðurlöndin bera saman bækur sínar, ræða það sem virkar, það sem er flókið og það sem þarf að leysa. Í almennri umræðu var meðal annars farið yfir hvernig ákvarðanir eru teknar þegar breytingar á aðferðafræði hafa áhrif á alþjóðlegar skuldbindingar. Einnig var fjallað um nýtt norrænt verkefni um útgáfu losunarstuðla sem miðar að því að einfalda fyrirtækjum, stofnunum, sveitarfélögum og einstaklingum að reikna losun gróðurhúsalofttegunda frá sinni starfsemi. Orka Í orkugeiranum beindist umræðan meðal annars að því hvernig eigi að meðhöndla losun frá æfingaflugi, heræfingum ríkja og nýrri starfsemi á borð við kolefnisföngun þar sem CO₂ er flutt milli landa. Einnig voru tekin dæmi um að nýjar mælingar gefi til kynna meiri metanleka frá efnaiðnaði og olíuhreinsunarstöðvum erlendis en áður var talið. Landbúnaður Í landbúnaðargeiranum var fjallað um nýjustu rannsóknir og gögn. Þar á meðal um metan frá nautgripum og N₂O losun frá jarðvegi, auk þess hvernig taka skuli tillit til nýrra loftslagsaðgerða eins og notkunar fóðuraukefna. Þá var einnig rætt hvernig bæta megi útreikninga þegar gögn eru takmörkuð, til dæmis varðandi áburðarnotkun og meðhöndlun plöntuleifa. Landnotkun Í landnotkunargeiranum (LULUCF) snerist umræðan um þróun aðferða til að meta losun og bindingu kolefnis og hvenær flóknari líkanagerð á við. Mörg málefni voru rædd, þar á meðal upptaka nýrra losunarstuðla, jarðvegslíkön og ólíkar skilgreiningar landanna á lífrænum jarðvegi. Úrgangur Í úrgangsgeiranum var fjallað um losun frá brennslu úrgangs, hvernig reikna eigi losun frá stöðvum sem sameina lífgassöfnun og jarðgerð og hvaða farvegir eru til staðar fyrir seyru. Einnig var rætt hvort hægt sé að meta losun vegna fráveitu frá fiskeldi, þar sem gögn eru breytileg milli landa og það skortir aðferðafræði í leiðbeiningar IPCC. Um 100 manns tóku þátt í dagskránni. Þar af um 40 á staðnum í húsakynnum Umhverfis- og orkustofnunar á Suðurlandsbraut og um 60 í fjarfundi. Norðurlöndin skiptast á að halda fundinn og næst verður hann haldinn í Finnlandi.
LosunarbókhaldAlþjóðlegt samstarf
28. apríl 2026
Breytingar á raforkulögum samþykktar - Gagnsæi og heiðarleiki á heildsöluorkumarkaði
Alþingi hefur samþykkt frumvarp Jóhanns Páls Jóhannssonar, umhverfis- orku- og loftslagsráðherra til laga um breytingu á raforkulögum nr. 65/2003. Frumvarpið mælir fyrir um tilteknar hátternisreglur í raforkuviðskiptum og eftirlit til að stuðla að gagnsæi og heiðarleika á heildsöluorkumarkaði. Tilgangur frumvarpsins er jafnframt að setja lagaramma um starfsemi viðskiptavettvanga raforku, lýsa hlutverki og skyldum þeirra sem fara með slíka starfsemi og kveða á um eftirlit Raforkueftirlitsins. Framboð og eftirspurn myndar markaðsverð Töluverð þróun hefur orðið á raforkuviðskiptum á íslenskum heildsöluorkumarkaði. Helsta þróunin snýr að því að samningssamband um kaup- og sölu á raforku kemst á með skipulögðum hætti á viðskiptavettvöngum raforku, þar sem pörun viðskipta, það er framboð og eftirspurn, myndar opinbert markaðsverð. Áður fyrr áttu viðskiptin sér stað milli tveggja samningsaðila, yfir borðið eða í gegnum viðskiptavef Landsvirkjunar. Traust og trúverðugleiki Frumvarpið sem nú er orðið að lögum, er mikilvægur liður í að tryggja traust og trúverðugleika markaðsaðila til markaðarins og að markaðsverð endurspegli raunverulegt framboð og eftirspurn, auk atburða í kerfinu hverju sinni. Ákvæði frumvarpsins eiga sér meðal annars fyrirmynd í reglugerð ESB nr. 1227/2011 um heildstæðan og gagnsæjan heildsöluorkumarkað (REMIT), ásamt þeim breytingum sem orðið hafa á þeirri reglugerð með REMIT II. Aukin verkefni fyrir Raforkueftirlitið Raforkueftirlitið fer með eftirlit á raforkumarkaði en nýju raforkulögin fela í sér aukin verkefni. Raforkueftirlitinu ber nú einnig að gefa út leiðbeinandi tilmæli um túlkun á ákvæðum laganna (20. gr. a –i), sinna markaðseftirliti og gefa út leyfi fyrir starfsemi viðskiptavettvanga raforku á grundvelli 18. gr. a. raforkulaga. Samráð við gerð laganna Frumvarpið var unnið í samráði við Raforkueftirlitið og hefur það aðstoðað bæði ráðuneytið og Alþingi við meðferð málsins. Raforkueftirlitið hefur meðal annars veitt ráðuneytinu opinbera umsögn. Raforkueftirlitið mun á næstu vikum verða ráðuneytinu til ráðgjafar og umsagnar við gerð reglugerða um 20. gr. a. – 20. gr. i. raforkulaga, og skipulagskröfum viðskiptavettvanga ásamt því að vinna leiðbeiningar um túlkun 20. gr. a. – 20. gr. i. í samráði við markaðsaðila.
Raforkueftirlitið
22. apríl 2026
Nemendur í HR leysa gagnaverkefni fyrir Umhverfis- og orkustofnun
Umhverfis- og orkustofnun og Háskólinn í Reykjavík tóku þátt í skemmtilegu samstarfsverkefni á dögunum. Nemendur í tölvunarfræði og verkfræði fengu raunverulegt gagnaverkefni frá Umhverfis- og orkustofnun sem þau þurftu að leysa. Verkefnið fólst í því að greina tækifæri til betrumbóta í hönnun á gagnagrunni sem tengist dreifikerfi með raforku. Nemendurnir þurftu einnig að leysa ákveðnar fyrirspurnir sem grunnurinn átti að geta gert.   Verkefnið var lokaverkefni í áfanganum gagnasafnsfræði. Átta hópar í forritunarkeppni Nemendurnir höfðu einnig kost á því að taka þátt í keppni þar sem besta lausnin var verðlaunuð. Átta hópar skráðu sig til leiks með fjórum nemendum í hverjum hóp. „Okkur þótti rosalega gaman að taka þátt í verkefni sem tengist ekki bara náminu heldur líka atvinnulífinu og gaman að kynnast svona raunverulegum verkefnum“ sagði Helgi Espel Lopez nemandi úr sigurliðinu. Í sigurliðinu voru auk Helga þeir Andri Már Kristjánsson, Arnór Steinn Leifsson og Baldur Máni Pálmason. Kynning á verkefnunum í keppninni og verðlaunaafhending fór fram í HR þann 10. apríl 2026. Dýrmætt að fá ferskar hugmyndir Flest verkefnanna voru mjög vel unnin að mati dómnefndar. Hún var skipuð Bjarka Smára Smárasyni, sérfræðingi í stafrænni þróun hjá Umhverfis- og orkustofnun, og Hjörvari Grétari Steinssyni, sviðsstjóra á sviði fjármála og stafrænnar þróunar. „Það er mjög dýrmætt fyrir okkur að fá ferskar hugmyndir frá nemendunum og niðurstöðurnar munu nýtast okkur til að halda áfram að bæta okkar gagnagrunna“ sagði Bjarki Smári. Sigurliðið hlaut sameiginleg verðlaun frá Umhverfis- og orkustofnun og Háskólanum í Reykjavík.
Stafræn þróunUm stofnuninaHáskólinn í Reykjavík

Kennitala: 700924-1650

Akureyri

Rangárvellir 2, hús 8, IS-603

Egilsstaðir

Tjarnarbraut 39B, IS-700

Reykjavík

Suðurlandsbraut 24, IS-108

Selfoss

Austurvegur 20, IS-800

Gagnasöfn

Mikið spurt um

Hafa samband

Opið fyrir símtöl

08:30 til 15:00 virka daga

+354 569 6000

Fylgdu okkur

© UOS 2026
Persónuvernd og öryggi á vefnum