Hvað viltu finna?

Ný alþjóðleg greining staðfestir sterka stöðu Íslands í orkumálum en bendir jafnframt á að næsti áfangi orkuskipta ráðist af framkvæmdagetu, skilvirku regluverki og samhæfingu. Þetta kemur fram í World Energy Issues Monitor 2026, árlegri greiningu World Energy Council á stöðu og helstu áskorunum í orkumálum á heimsvísu. Ísland meðal fremstu ríkja Í greiningunni á stöðu Íslands kemur fram að landið er áfram meðal fremstu ríkja heims á sviði orkumála, með nær alfarið endurnýjanlega raforkuframleiðslu og hitaveitu. Þar kemur einnig skýrt fram að helstu áskoranir framtíðarinnar snúa síður að auðlindum eða tækni heldur mun frekar að getu til framkvæmda, skilvirku regluverki og stjórnsýslu, og samhæfingu. Bent er á að Ísland standi á ákveðnum tímamótum. Landið hefur náð árangri í fyrstu kynslóð orkuskipta, en framhaldið mun ráðast af því hvort takist að hrinda í framkvæmd sífellt flóknari innviðaverkefnum, tryggja samræmda stefnu og skapa skilvirkt regluverk. Sameining stofnana skilar árangri Sameining Orkustofnunar og Umhverfisstofnunar árið 2025 er metin sem mikilvæg kerfisbreyting í þessa átt. Með henni er dregið úr tvíverknaði, aukið á samhæfingu milli orku- og umhverfismála og skilvirkni í leyfisveitingum bætt. Fyrstu niðurstöður benda til þess að þessi nálgun hafi þegar skilað verulegum árangri. Á fyrsta starfsári nýrrar stofnunar jókst afkastageta í leyfisveitingum um allt að 75%, án þess að gæðum væri fórnað. Uppbygging innviða stærsta áskorunin Greiningin undirstrikar að stærsta áskorun Íslands felst nú í uppbyggingu og afhendingu innviða. Orkukerfið er að þróast frá tiltölulega einföldu kerfi yfir í flókið, samþætt kerfi þar sem rafvæðing samgangna, umbreyting iðnaðar og aukin orkunotkun setja auknar kröfur á skipulag og framkvæmd. Ef samhæfing er ekki nægileg getur tafir í einum hluta kerfisins haft keðjuverkandi áhrif, aukið kostnað og dregið úr trausti fjárfesta. Því er ljóst að framkvæmdageta og samræming milli kerfa verða lykilforsendur áframhaldandi árangurs. Fyrirsjáanlegt regluverk mikilvægt Óvissa í leyfisveitingum er skilgreind sem einn stærsti áhrifaþátturinn á fjárfestingar. Hún getur lengt framkvæmdatíma, aukið kostnað og áhættu. Til að bregðast við þessu hafa stjórnvöld lagt áherslu á einfaldari og hraðari ferla, skýrari tímamörk og markvissa forgangsröðun verkefna. Markmiðið er að styrkja samkeppnishæfni Íslands og auka aðdráttarafl fyrir fjárfestingar í grænni orku og innviðum. Orkuskipti í alþjóðlegu samhengi Þrátt fyrir sterka stöðu í endurnýjanlegri orku er Ísland hluti af alþjóðlegu kerfi. Áhætta tengist því ekki síst: Aðfangakeðjum Fjármagnsflæði Stafrænum innviðum Alþjóðlegri óvissu Á sama tíma stefnir Ísland að kolefnishlutleysi fyrir 2040. Það kallar á frekari rafvæðingu, nýsköpun og samspil loftslagsmála og náttúruverndar. Þessi tvíþætta áskorun, að hraða orkuskiptum og verja náttúru, verður lykilverkefni næstu ára. Mynd úr skýrslunni: Vöktun orkumála í heiminum - staðan 2026. Um skýrsluna Skýrslan byggir á mati rúmlega 2.750 leiðtoga í orkumálum frá meira en 110 löndum. World Energy Council var stofnað árið 1923 er eitt elsta sjálfstæða og óháða alþjóðasamfélag leiðtoga og sérfræðinga á sviði orkumála. Ísland er aðili að ráðinu og Umhverfis- og orkustofnun er tengiliður þess hér á landi. Verkefnið á Íslandi var unnið undir forystu Umhverfis- og orkustofnunar í samstarfi við Landsvirkjun og Samorku.

Alls 51 vatnshlot hafa nú verið skilgreind sem manngerð eða mikið breytt vatnshlot. Sextán vatnshlot eru skilgreind sem manngerð og 35 vatnshlot eru skilgreind sem mikið breytt.

Stjórn IMPEL (European Union Network for the Implementation and Enforcement of Environmental Law) heimsótti Ísland dagana 5. og 6. maí 2026 og átti fundi með stjórnvöldum og stofnunum sem annast stjórnsýslu og framkvæmd umhverfismála á Íslandi. Umhverfis- og orkustofnun fer með hlutverk landsfulltrúa Íslands innan IMPEL og skipulagði heimsóknina í samstarfi við þátttakendur innan netsins. IMPEL er rótgróið samstarfsnet umhverfisyfirvalda í Evrópu og hefur starfað frá árinu 1992. Markmið IMPEL er að efla framkvæmd og eftirfylgni umhverfislöggjafar með því að miðla reynslu, þróa verkfæri og auka samstarf milli eftirlits- og leyfisveitandi stjórnvalda í Evrópu. Á fundunum var farið yfir skipulag og framkvæmd umhverfiseftirlits á Íslandi, áskoranir tengdar innleiðingu EES-regluverks og kynningar á verkefnum og sérfræðihópum IMPEL. Einnig var rætt um möguleika á aukinni þátttöku íslenskra aðila í verkefnum IMPEL og hvernig starfið getur stutt við þróun framkvæmdar og eftirlits á Íslandi. Sérstök áhersla var lögð á umræður um: Úrgangsmál Mengunarvarnir og iðnaðareftirlit Haf- og vatnamál Náttúrvernd Umhverfisglæpi Áhættumiðað eftirlit Nýjar stafrænar lausnir Á fundunum var góð þátttaka lykilstofnana í framkvæmd umhverfislöggjafar, sem skapaði lifandi umræður og skýran vilja til að efla samstarf og auka skilvirkni í stjórnsýslunni. Ísland hefur verið virkur þátttakandi í IMPEL frá 2010, þar sem að Umhverfisstofnun var upphaflega meðlimur og svo Umhverfis- og orkustofnun.  IMPEL er mikilvægt samstarfsnet sem hefur styrkt íslensk stjórnvöld með því að efla samræmda, skilvirka og faglega framkvæmd umhverfislöggjafar í gegnum þekkingarmiðlun og samstarf á evrópskum vettvangi.

Tilkynnt hefur verið um úrsögn Íslands frá samningi um orkusáttmála (Energy Charter Treaty, ECT) í ljósi þess að samningurinn gengur gegn stefnu ríkisstjórnarinnar um orkufullveldi og sjálfsákvörðunarrétt íslenskra stjórnvalda í orkumálum. Úrsögnin tekur gildi árið 2027 í samræmi við ákvæði samningsins og með því falla niður allar greiðslur til skrifstofu samningsins.