Formáli

Þessi ársskýrsla er nú gefin út í áttunda skiptið en henni fylgir samantektin „Loftgæði á Íslandi – Umhverfisvísar, vöktun og uppsprettur“. Í fylgiritinu er farið almennt í loftgæði á Íslandi, loftmengandi efni sem umhverfisvísa, uppsprettur loftmengunar á Íslandi auk vöktunar á loftgæðum. Loftgæðamælingar í rauntíma má sjá á síðunni loftgæði.is.

Í ársskýrslunni er farið yfir mengunarmælingar frá mælistöðvum loftgæða á Íslandi og mælingar settar í samhengi við íslenskar reglugerðir um loftgæði. Gögn um loftgæði eru fengin úr gagnagrunni Airviro og hafa verið settar fram í formi mynda og tafla.

Mikilvægt er að vekja athygli á því að við reglulega vinnu og yfirferð á loftgæðagögnum er möguleiki á að einhverjar upplýsingar uppfærist milli ára sem gæti leitt til þess að tölulegar upplýsingar breytist í kjölfarið. Vert er að hafa þetta í huga þegar ný ársskýrsla er birt en nýlegasta skýrslan mun vera talin rétt hverju sinni.

Tafla 1 - Heilsuverndarmörk helstu loftmengunarefna á Íslandi skv. reglugerðum.

*Ónægileg gögn voru fyrir þessa stöð árið 2024 vegna bilana í mæli (undir 75% tímans).

Stöðvarnar við Hvaleyrarholt, Grundartanga og Húsavík eru í grennd við iðnað en þær hafa verið staðsettar þar sem hluti af vöktunaráætlun fyrirtækjanna. Vegna bilana í mæli eru ekki til PM₁₀ gögn fyrir Hvaleyrarholt fyrir árið 2024. Á mynd 1 eru gröf fyrir sólarhringsmeðaltalsstyrk grófs svifryks árið 2024.

Mynd 1 - Sólarhringsmeðaltalsstyrkur PM₁₀ á árinu 2024.

Rauð lína sýnir heilsuverndarmörk fyrir sólarhringsstyrk efnisins (50 μg/m³).

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

Á mynd 2 má sjá fjölda daga þar sem styrkur PM₁₀ fór yfir sólarhringsheilsuverndarmörk á árinu 2024. Leyfilegt er að fara yfir mörkin 35 sinnum á ári fyrir hverja stöð.

Mynd 2 - Fjöldi daga þar sem styrkur PM₁₀ fór yfir sólarhringsheilsuverndarmörk á árinu 2024.

Í töflu 4 má sjá ástæður þess að PM₁₀ fór yfir sólarhringsheilsuverndarmörk árið 2024. Ástæður má ýmist rekja til flugelda, umferðar eða sandfoks.

Tafla 4 - Dagar þar sem styrkur PM₁₀ fór yfir sólarhrings heilsuverndarmörk (50 μg/m³) og uppspretta mengunar.

Eitt af markmiðum "Aðgerðaráætlunar í loftgæðum á Íslandi 2018-2029 – Hreint loft til framtíðar" er að fækka fjölda skipta sem svifryk fer yfir heilsuverndarmörk af völdum umferðar niður í núll skipti fyrir árslok 2029.

Sprengingu flugelda fylgir svifryk. Á mynd 3 má sjá mældan styrk svifryks á hverjum klukkutíma frá hádegi 31. desember 2023 til hádegis 1. janúar 2024.

Mynd 3 - Styrkur svifryks í klst. tímaupplausn frá hádegi 31. desember 2023 til hádegis 1. janúar 2024

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

Þróun ársmeðaltalsstyrks PM₁₀ árin 1995-2024 má sjá á mynd 4. Þar sést að styrkur PM₁₀ hefur að jafnaði farið lækkandi á þeim mælistöðvum þar sem efnið er mælt yfir þetta tímabil eða haldist frekar lágur og stöðugur. Meginorsök lækkunarinnar er talin vera breytt veðurfar, einkum aukin úrkoma og vindur en með auknum vindi eykst jafnan blöndun og þynning loftmengunarefna í andrúmslofti.

Mynd 4 - Þróun ársmeðaltalsstyrks grófs svifryks (PM₁₀) árin 1995-2024.

Rauð lína sýnir heilsuverndarmörk fyrir ársmeðaltalsstyrk efnisins (40 μg/m³).

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

Minni notkun nagladekkja hefur dregið úr sliti á götum sem leiðir til minni svifryksmengunar. Að auki má nefna að töluverð rykmengun getur fylgt byggingu og niðurrifi mannvirkja og jarðvegur getur borist út í gatnakerfið á dekkjum vörubíla sem aka út af framkvæmdasvæðum sem að lokum þyrlast upp þegar þurrt verður.

Mælistöðvarnar við Grensásveg í Reykjavík og Strandgötu á Akureyri eru við umferðargötur og því má vænta hærri styrks PM₁₀ (og annarrar umferðartengdrar loftmengunar) þar samanborið við íbúabyggð eða utan höfuðborgarinnar.

Fram að reglugerðarbreytingu árið 2016 voru heilsuverndarmörk fyrir ársmeðaltal PM₁₀ 20 μg/m³ en með reglugerð nr. 920/2016 voru þessi mörk hækkuð upp í 40 μg/m³ til samræmis við Evrópureglugerðir.

Sjá nánari umfjöllun um heilsuverndarmörk, uppsprettur PM₁₀ og fleira í skjalinu „Loftgæði á Íslandi – Umhverfisvísar, vöktun og uppsprettur".

*Ónægileg gögn voru fyrir þessa stöð árið 2024 vegna bilana í mæli (undir 75% tímans).

Stöðvarnar við Hvaleyrarholt, Grundartanga og Húsavík eru í grennd við iðnað en þær hafa verið staðsettar þar sem hluti af vöktunaráætlun fyrirtækjanna. Vegna bilana í svifryksmælum eru ekki til gögn fyrir Gröf á Grundartanga, Húsavíkurleiti á Húsavík og Grensásveg í Reykjavík árið 2024. Á mynd 5 er graf fyrir sólarhringsmeðaltalsstyrk fíns svifryks árið 2024. Samkvæmt reglugerðum eru engin sólarhringsheilsuverndarmörk fyrir PM₂,₅.

Mynd 5 - Sólarhringsmeðaltalsstyrkur PM₂,₅ á árinu 2024.

Engin heilsuverndarmörk eru sólarhringsmeðaltal PM₂,₅

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

Þróun ársmeðaltalsstyrks PM₂,₅ á mælistöðvum landsins frá árinu 2009-2024 má sjá á mynd 6. Þar sést að styrkur PM₂,₅ hefur haldist nokkuð stöðugur á stöðvum þar sem efnið er mælt frá árinu 2009.

Mynd 6 - Þróun ársmeðaltalsstyrks PM₂,₅ árin 2009-2024.

Rauð lína sýnir heilsuverndarmörk fyrir ársmeðaltalsstyrk efnisins (20 μg/m³).

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

*Ónægileg gögn voru fyrir þessa stöð árið 2024 vegna bilana í mæli (undir 75% tímans).

Stöðvarnar við Hvaleyrarholt, Grundartanga og Húsavík eru í grennd við iðnað en þær hafa verið staðsettar þar sem hluti af vöktunaráætlun fyrirtækja. Styrkur NO₂ er nokkuð lægri á þeim stöðvum samanborið við aðrar mælistöðvar sem eru nær stórum umferðargötum en helsta uppspretta NO₂ mengunar í þéttbýli er bruni jarðefnaeldsneytis frá umferð. Vegna bilana í mæli eru ekki til NO₂ gögn fyrir Kríuvörðu árið 2024. Á mynd 7 er graf fyrir sólarhringsmeðaltalsstyrk NO₂ árið 2024.

Mynd 7 - Sólarhringsmeðaltalsstyrkur NO₂ á árinu 2024.

Rauð lína sýnir heilsuverndarmörk fyrir sólarhringsstyrk efnisins (50 μg/m³).

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

Á mynd 8 má sjá fjölda daga þar sem styrkur NO₂ fór yfir sólarhringsheilsuverndarmörk á árinu 2024. Leyfilegt er að fara yfir mörkin 7 sinnum á ári fyrir hverja stöð.

Mynd 8 - Fjöldi daga þar sem styrkur NO₂ fór yfir sólarhringsheilsuverndarsmörk á árinu 2024.

Vert er að ítreka að á mælistöðvum við umferðargötur má vænta hærri styrks NO₂ (og annarrar umferðartengdrar loftmengunar) samanborið við íbúabyggð eða á iðnaðarsvæðum en ólíklegt er að sá iðnaður sem er stundaður á Íslandi losi frá sér mikið magn NO₂. Á mynd 9 má sjá meðaltalsstyrk NO₂ árið 2024 hlutaðan niður á klst. sólarhringsins og skipt eftir árstíð og því hvort um helgi eða virkan dag er að ræða. Þar sést að styrkur NO₂ er hæstur við umferðargötur á virkum dögum um vetur, en almennt mælist styrkur NO₂ hæstur í froststillum að vetri.

Mynd 9 - Meðaltalsstyrkur NO₂ árið 2024 á hverri klst. sólarhrings eftir árstíð og gerð dags.

Hægt er að velja árstíð, gerð dags og svæði og stöð á stikunni til hægri.

Þróun ársmeðaltalsstyrks NO₂ á mælistöðvum landsins frá árinu 1995-2024 má sjá á mynd 10.

Mynd 10 - Þróun ársmeðaltalsstyrks NO₂ árin 1995-2024.

Rauð lína sýnir heilsuverndarmörk fyrir ársmeðaltalsstyrk efnisins (40 μg/m³).

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

Sjá nánari umfjöllun um heilsuverndarmörk, uppsprettur NO₂ og fleira á eftirfarandi hlekk:

„Loftgæði á Íslandi – Umhverfisvísar, vöktun og uppsprettur“.

*Ónægileg gögn voru fyrir þessa stöð árið 2024 vegna bilana í mæli (undir 75% tímans).

Stöðvarnar við Hvaleyrarholt, Lónakot, Grundartanga, Húsavík og Reyðarfjörð eru í grennd við iðnað en þær hafa verið staðsettar þar sem hluti af vöktunaráætlun fyrirtækjanna. Vegna mælabilana eru ekki til SO₂ gögn fyrir Hólma, Melahverfi, Húsavíkurleiti og Voga árið 2024.

Á mynd 11 má sjá graf fyrir sólarhringsmeðaltalsstyrk SO₂ árið 2024. Rauð lína sýnir heilsuverndarmörk fyrir sólarhringsstyrk efnisins.

Mynd 11 - Sólarhringsmeðaltalsstyrkur SO₂ á árinu 2024.

Rauð lína sýnir heilsuverndarmörk fyrir sólarhringsstyrk efnisins (125 μg/m³).

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

Öll skipti þar sem SO₂ fór yfir sólarhringsheilsuverndarmörk árið 2024 má rekja til eldgosa. Á mynd 12 má sjá fjölda daga þar sem styrkur SO₂ fór yfir sólarhringsheilsuverndarmörk árið 2024. Leyfilegt er að fara yfir mörkin 3 sinnum á ári fyrir hverja stöð.

Mynd 12 - Fjöldi daga þar sem styrkur SO₂ fór yfir sólarhringsheilsuverndarsmörk á árinu 2024.

Á mynd 13 má sjá þróun ársmeðaltalsstyrks SO₂ á Grensásvegi frá árinu 1994 til 2024. Þar sést að SO₂ mengun hefur farið lítillega lækkandi yfir tímabilið fyrir utan eldgosaár en einu áberandi topparnir eru árin 2014 og 2021 og þá má rekja beint til eldgosa.

Mynd 13 - Þróun ársmeðaltalsstyrks SO₂ árin 1994-2024.

Engin heilsuverndarmörk eru fyrir ársmeðaltalsstyrk efnisins.

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

Sjá nánari umfjöllun um heilsuverndarmörk, uppsprettur SO₂ og fleira á eftirfarandi hlekk: „Loftgæði á Íslandi – Umhverfisvísar, vöktun og uppsprettur“.

*Ónægileg gögn voru fyrir þessa stöð árið 2024 vegna bilana í mæli (undir 75% tímans).

Stöðvarnar í Grindavík, Hveragerði, Lækjarbotnum, Norðlingaholti, Lambhaga og Mývatni eru starfræktar af orkufyrirtækjum sem losa H₂S og er rekstur þessara stöðva hluti af umhverfisvöktun viðkomandi fyrirtækja.

Á mynd 14 má sjá gröf fyrir 24-klst. hlaupandi meðaltal H₂S árið 2024. Rauð lína sýnir heilsuverndarmörk fyrir 24-klst. hlaupandi meðaltal efnisins (50 μg/m³).

Mynd 14 - Hlaupandi 24-klst. meðaltal H₂S árið 2024.

Rauð lína sýnir heilsuverndarmörk fyrir 24-klst. hlaupandi meðaltal efnisins (50 μg/m³).

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

Ástæður þess að H₂S fór yfir heilsuverndarmörk árið 2024 má í öllum tilvikum rekja til orkuframleiðslu úr jarðvarmaorkuverum. Á mynd 15 má sjá fjölda daga þar sem styrkur H₂S fór yfir 24-klst. hlaupandi meðaltalsmörk árið 2024. Leyfilegt er að fara yfir mörkin 3 sinnum á ári fyrir hverja stöð.

Mynd 15 - Fjöldi daga þar sem styrkur H₂S fór yfir 24-klst. hlaupandi meðaltalsmörk á árinu 2024.

Á mynd 16 má sjá þróun ársmeðaltalsstyrks H₂S á Grensásvegi frá árinu 2006 til 2024. Þar sést að mældur styrkur brennisteinsvetnis hefur haldist nokkuð stöðugur yfir tímabilið þrátt fyrir aukna orkuframleiðslu í Hellisheiðarvirkjun. Líklegt er að þar spili inn í niðurdæling H₂S sem hófst árið 2014 og hefur verið stöðugt aukin síðan. Erfitt er þó að fullyrða um það enda eru mun fleiri þættir sem gætu haft þar áhrif og má þar helst nefna veðurfar en það hefur mikil áhrif á það hvernig H₂S mengun berst.

Mynd 16 - Ársmeðaltalsstyrkur H₂S á Grensásvegi frá árinu 2006 til 2024.

Rauð lína sýnir heilsuverndarmörk fyrir ársmeðaltal efnisins (5 μg/m³).

Hægt er að velja svæði og stöð á stikunni til hægri.

Almennt er styrkur H₂S hærri á veturna en sumrin en á 5. mynd í fylgiritinu „Loftgæði á Íslandi – Umhverfisvísar, vöktun og uppsprettur“ má sjá að styrkur H₂S á höfuðborgarsvæðinu er hærri í suð-, suðaustlægum vindum (u.þ.b. 90-150°) undir 3 m/s og þegar hitastig er rétt undir frostmarki.