Iðnaður
Í viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (ETS-kerfi)
Hverjir taka þátt?
Rúmlega 8.600 evrópsk fyrirtæki í iðnaði og orkuvinnslu falla undir viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir.
- Um 71% fyrirtækjanna losa minna en 50.000 tonn koldíoxíðsígilda á ári.
- Um 22% losa 50.000-500.000 tonn á ári.
- Um 7% losa meira en 500.000 tonn.
Ísland hefur verið virkur þátttakandi í ETS-kerfinu frá árinu 2013.
Fyrirtæki sem falla undir kerfið þurfa að vera með losunarleyfi hjá Umhverfis- og orkustofnun.
Hér á landi fellur eftirfarandi starfsemi undir ETS-kerfið:
- losun koldíoxíðs og perflúorkolefna (PFC) frá álframleiðslu
- losun koldíoxíð frá kísilmálmframleiðslu, kísiljárnframleiðslu og steinullarframleiðslu
- losun koldíoxíðs frá verksmiðjumr með heildarnafnvarmaafl yfir 20 MW svo sem gagnaverum (varaafl) og fiskimjölsverksmiðjum og
- geymsla á koldíoxíði.
Á Íslandi eru tíu fyrirtæki í þessum flokkum, en sjö þeirra taka fullan þátt í ETS-kerfinu.
Þau eru:
• Álverin Rio Tinto Alcan, Norðurál og Alcoa Fjarðaál
• Kísiljárnverið Elkem
• Kísilverið PCC Bakki
• Gagnaverið Verne Holdings
• Geymsla á CO₂ Carbfix
Þrjú fyrirtæki undanþegin
Þrjú fyrirtæki eru undanþegin ETS-kerfinu á grundvelli 20. gr. laga nr. 96/2023 um viðskptakerfi ESB með losunarheimildir:
- Fiskmjölsverksmiðja Brim á Akranesi
- Loðnuvinnslan
- Steinull
Þessir aðilar þurfa vakta losun sína, skila skýrslum til Umhverfis- og orkustofnunar og greiða losunargjald í ríkissjóð sem byggist á raunlosun þeirra.
Fyrirtæki sem falla undir ETS-kerfið geta verið undanþegin á grundvelli 20. gr. laga nr. 96/2023 um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir ef:
- þau losa minna en 25.000 tCO₂-íg á ári
- í þeim tilvikum sem losun er frá brennslu, að uppsett nafnvarmaafl er undir 35 MW.
Úthlutun og uppgjör
Fyrir 30. júní ár hvert fá þeir rekstraraðilar og flugrekendur sem eiga rétt á endurgjaldslausum losunarheimildum úthlutað fyrir yfirstandandi ár. Í síðasta lagi 30. september ár hvert þurfa svo þeir rekstraraðilar og flugrekendur sem falla undir ETS kerfið að gera upp losun ársins á undan í skráningarkerfi með losunarheimildir.
Uppgjör losunarheimilda
Rekstraraðilar í iðnaði þurfa að gera upp losun sína árlega fyrir losun ársins á undan. Uppgjör losunarheimilda á sér stað í sérstöku skráningarkerfi með losunarheimildir.
Ein heimild samsvarar einu tonni af koldíoxíðígildum.
Ef losunin er meiri en rekstraraðilar hafa fengið úthlutað, þurfa þeir að kaupa heimildir á markaði.
Ef rekstraraðili afhendir ekki nægar heimildir, ber lögbæru yfirvaldi að leggja á stjórnvaldssekt sem nemur 100 evrum á hvert tonn sem ekki hefur verið gert upp fyrir tilskilinn tímaramma.
Útreikningar endurgjaldslausra losunarheimilda
Rekstraraðilar í iðnaði geta sótt um endurgjaldslausar losunarheimildir fyrir hluta af losun sinni.
Úthlutunin byggir á:
- sögulegri starfsemi (e. historical activity level)
- árangursviðmiðum (e. benchmark) - byggð á árangri fyrirtækja sem hafa minnkað losun mestmeðallosun gróðurhúsalofttegunda frá þeim fyrirtækjum, sem falla undir ETS-kerfið, sem hafa 10% minnstu losunina á hverja framleiðslueiningu
- leiðréttingum með kolefnislekastuðli (e. carbon leakage exposure factor)
- þverfaglegum leiðréttingarstuðli (e. cross sectoral correction factor)
Hvað er kolefnisleki?
Það er talin hætta á að ákveðin starfsemi kunni að bregðast við íþyngjandi kröfum um samdrátt í losun með því að flytjast til ríkja þar sem ekki eru gerðar sambærilegar kröfur. Þetta kallast kolefnisleki.
Starfsemi á kolefnislekalista fær fleiri endurgjaldslausar losunarheimildir en önnur starfsemi til að koma í veg fyrir kolefnisleka, þetta á meðal annars við um framleiðslu á áli, kísilmálmi og kísiljárni.
Breytingar framundan
Útfösun endurgjaldslausra losunarheimilda og CBAM-kerfið
Með innleiðingu aðlögunarkerfis við landamæri vegna kolefnis (e. Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM) mun úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda til fyrirtækja sem eru talin viðkvæm fyrir kolefnisleka fasast út.
Til að byrja með mun það ná til framleiðslu á járni, stáli, áli og tilbúnum áburði (CBAM vörur) en búist við að það nái til fleiri geira á næstu árum.
Kerfið leggur sérstakt kolefnisgjald á innflutning CBAM vara.
Gjaldið byggist á því hversu mikið er losað við framleiðslu varanna og verði á losunarheimildum í ETS-kerfinu.
Úthlutun endurgjaldslausra heimilda lækkar árlega frá 2026 til 2034 þegar hún verður að fullu aflögð.
Samantekt
- ETS-kerfið nær yfir stóran hluta evrópsks iðnaðar.
- Fyrirtækin þurfa að vakta losun, kaupa losunarheimildir ef upp á vantar eftir úthlutun endurgjaldslausra losunarheimilda og greiða sektir ef þau skila ekki af sér nægum losunarheimildum.
- ESB vinnur nú að breytingum sem draga smám saman úr endurgjaldslausum úthlutunum og gera kerfið samræmdara og réttlátara.
Var efnið hjálplegt?
Hjálpaðu okkur að bæta gæði efnisins
