Ísland er aðili að rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (e. United Nations Framework Convention on Climate Change; UNFCCC). Undir þeim rammasamningi var ParísarsamningurinnParísarsamningurinn er samkomulag undir rammasamningi Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Samningurinn setur lagalegan ramma utan um skuldbindingar ríkja. samþykktur árið 2015. Samkvæmt samningnum eiga aðildarríkin að setja sér markmið um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, svonefnd landsákvörðuð framlög (Nationally Determined Contributions; NDCs). Fyrsta landsákvarðaða framlag náði til 2030, og annað til 2035. 

Til að ná þessum markmiðum hefur Ísland innleitt reglur Evrópusambandsins (ESB) um samdrátt í losun til og með 2030, með upptöku viðeigandi reglugerða inn í EES-samninginn.

Losun Íslands má almennt skipta í þrjá meginflokka þegar hún er skoðuð út frá skuldbindingum gagnvart ESB. Flokkarnir eru samfélagslosunSamfélagslosun ríkja, áður kölluð „losun á beinni ábyrgð“, fellur undir svokallaða beina ábyrgð ríkja samkvæmt reglugerð (ESB) 2018/842 um sameiginlega ábyrgð (e. Effort Sharing Regulation; ESR). (e. Effort Sharing Regulation; ESR), landnotkun (e. Land Use, Land-Use Change and Forestry; LULUCF) og losun sem fellur undir viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (e. EU Emissions Trading System; EU ETS; ETS-kerfi).

• Samfélagslosun inniheldur aðallega losun frá vegasamgöngum, landbúnaði, sjávarútvegi, jarðvarmavirkjunum, vörunotkun og úrgangi.
• Undir viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir fellur losun frá stóriðju, flugi og sjóflutningum innan Evrópska efnahagssvæðisins (EES).
• Losun frá landnotkun á við um alla losun og alla bindingu vegna hvers konar landnotkunar.

Nánari upplýsingar um markmið og skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum má finna á vef Umhverfis- og orkustofnunar.

SamfélagslosunSamfélagslosun, áður kölluð losun á beinni ábyrgð Íslands, fellur undir svokallaða beina ábyrgð ríkja samkvæmt reglugerð (ESB) 2018/842 um sameiginlega ábyrgð (e. Effort Sharing Regulation; ESR). Íslands inniheldur aðallega losun frá vegasamgöngum, landbúnaði, sjávarútvegi, úrgangi, jarðvarmavirkjunum og vörunotkun. Árið 2024 var samfélagslosun 2,87 milljón tonn CO₂-íg. og er það 26% af heildarlosun Íslands (með landnotkun). Umfangsmestu losunarflokkarnir innan samfélagslosunar eru vegasamgöngur, landbúnaður og fiskiskip, en saman telja þeir 73% af samfélagslosun Íslands.

• Milli áranna 2023 og 2024 jókst samfélagslosun Íslands um 2,2%.
• Samfélagslosun hefur dregist saman um 7,7% frá árinu 2005.
• Líkleg samdráttarkrafa Íslands, í skuldbindingunum gagnvart ESB, er að draga úr samfélagslosun um 41% árið 2030 miðað við árið 2005. Núgildandi krafa er 29%.
• Til þess að mæta væntanlegum skuldbindingum um 41% samdrátt mun Ísland fá árlegar losunarúthlutanir. Bráðabirgðaútreikningar sýna að fyrir árið 2024 mun magn þeirra vera um 2,56 milljónir tonna CO₂-íg. sem er minna en losun sama árs.
• Framreikningar í samfélagslosun sýna áframhaldandi samdrátt í losun yfir spátímabilið 2025-2055.
• Líklegt er að Ísland nái markmiðum fyrir 2021-2025 í samfélagslosun þegar er tillit til sveigjanleika milli skuldbindingakerfa.
• Samdrátturinn er áætlaður allt að 28% árið 2030 miðað við losun ársins 2005. Þótt að tillit sé tekið til sveigjanleika milli skuldbindingakerfa, er ólíklegt að Ísland nái markmiðum 2026-2030 í samfélagslosun. Því er nauðsynlegt að nýta þau tækifæri sem eru í boði til frekari aðgerða.
• Samkvæmt framreikningum verður landbúnaður stærsti losunarflokkur innan samfélagslosunar við lok spátímabilsins árið 2055Spátímabilið nær til ársins 2055, samkvæmt þeim reglum sem gilda um skil framreikninga til ESB., með yfir helmings hlutdeild.

Í töflunni að neðan má sjá helstu breytingar í samfélagslosun Íslands milli áranna 2023 og 2024 skipt eftir undirflokkum.

Losun og binding vegna landnotkunar skiptist í fimm undirflokkaSjá frekari skilgreiningu á þessum undirflokkum í reglugerð (ESB) 2018/841.: Mólendi, ræktað land, votlendi, skóglendi og önnur losun (byggð og viðarvörur). Umfang losunar innan landnotkunarflokksins á Íslandi er að mörgu leyti frábrugðið losun og bindingu undir þessum flokki í öðrum ríkjum. Flest Evrópuríki hafa meiri bindingu en losun, þ.e. nettóbindingu, í landnotkunarflokknum en á Íslandi er losunin mun meiri en bindingin, þ.e. hér er nettólosun en ekki nettóbinding. Það má rekja m.a. til umfangsmikillar stærðar framræsts lands og smæð skóga á Íslandi í samanburði við önnur ríki.

• Nettólosun sem fellur undir landnotkun var 6,22 milljón tonn CO₂-íg. árið 2024 og er það um 57% af heildarlosun Íslands árið 2024.
• Stærstu uppsprettur losunar vegna landnotkunar eru mólendiSamkvæmt alþjóðlegri aðferðafræði við skráningu losunar telst framræst votlendi að mestu leyti til mólendis en ósnortið votlendi til votlendis. Á Íslandi kemur CO₂ losun frá mólendi að mestu leyti (90%) frá votlendi sem hefur verið framræst í 20 ár eða meira. (81%) og ræktað land (27%).
• Meirihluti losunar frá landnotkun stafar af framræstu votlendi og er sú losun talin fram bæði undir mólendi og ræktuðu landi eftir aðstæðum.
• Losun frá landnotkun breytist lítið á milli ára og jókst lítillega á milli 2023 og 2024. Frá 1990 hefur losunin dregist saman um 7,0%.
• Nettóbinding kolefnis í skóglendi á Íslandi var um 534 þús. tonn CO₂-íg. árið 2024 og hefur 17-faldast á árunum 1990-2024.
• Binding vegna endurheimtar þurrlendis (landgræðslu og takmörkunar á beit) var um 684 þús. tonn CO₂-íg. en losun frá þurrlendi er þó mun umfangsmeiri en bindingin vegna framræsingar votlendis. Samdráttur í losun vegna endurheimtar votlendis var um 26 þús. tonn CO₂-íg.
• Reikna má með samdrætti í losun frá landnotkun yfir spátímabilið 2025-2055, þá fyrst og fremst vegna vaxandi bindingar í skóglendi. Áætlað er að losun minnki um 2890 þús. tonn CO₂-íg. eða um 43% milli 1990-2055 og 1146 þús. tonn CO₂-íg. milli 2005 og 2030. Framreikningar fyrir losun frá landnotkun taka mið af aðgerðum stjórnvalda.
  

Umbætur í losunarbókhaldi

Undanfarið ár voru gerðar ýmsar umbætur í mati á losun og bindingu vegna landnotkunar yfir tímalínuna:

• Ekki er lengur talin fram náttúruleg losun frá óröskuðu votlendi á beitilöndum, enda um að ræða náttúrulega losun sem beit hefur lítil áhrif á.
• Beitilönd á steinefnajarðvegi eru nú flokkuð eftir ástandi og reiknuð út losun á rofnum beitilöndum og binding á grónum beitilöndum.
• Lagfæringar voru gerðar á flatarmáli ræktaðs lands.

Stefnt er að frekari umbótum á losunarbókhaldinu á næstu árum sem munu draga enn frekar úr óvissu. Meðal verkefna sem eru í gangi eru mælingar á losun og bindingu í mólendi og votlendi, bæði óröskuðu og hnignuðu sem og mælingar í ræktarlandi. Þetta er hluti þeirra verkefna sem unnið er að samkvæmt umbótaáætlun.

Skuldbindingar í landnotkun

Skuldbinding Íslands á fyrri helmingi tímabilsins (2021-2025) er að nettólosun má ekki aukast umfram ákveðin viðmið. Það fer eftir landnotkunarflokkum hvernig losun og binding frá landnotkun telur gagnvart ESB skuldbindingum og eru uppgjörsreglurnar einnig ólíkar milli fyrra (2021-2025) og seinna (2026-2030) skuldbindingatímabils. Miðað við framreikninga mun Ísland líklega standastEndanlegar tölur muna þó ekki liggja fyrir fyrr en eftir umfangsmikla úttekt á vegum ESB árið 2027. skuldbindingar fyrra tímabilsins. Ekki hefur enn verið staðfest hver samdráttarkrafan verður á seinna tímabilinu.

Viðskiptakerfi með losunarþaki

Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (e. EU Emissions Trading System; ETS) er viðskiptakerfi með losunarþaki („cap-and-trade“) þar sem þak er sett á heildarlosun frá öllum sem tilheyra kerfinu. Losun frá staðbundnum iðnaði, flugi og sjóflutningum innan EES fellur undir viðskiptakerfið.

• Árlega gefur ESB út losunarheimildir og fjöldi þeirra samsvarar heildarlosun sem er heimil frá viðskiptakerfinu það árið. Fjöldi losunarheimilda fer fækkandi milli ára.
• Hluta losunarheimilda er úthlutað endurgjaldslaust til rekstraraðila og flugrekenda í viðskiptakerfinu en hluti þeirra er boðinn upp á uppboðsvettvangi.
• Losunarheimildir ganga milli aðila sem falla undir viðskiptakerfið og annarra þar sem viðskipti með þær eru frjáls.
• Viðskiptakerfið er einn af hornsteinum ESB við að ná samdrætti í losun. Því er bæði ætlað að tryggja að samdráttur í losun eigi sér stað og að hann eigi sér stað þar sem það er hagstæðast.
• Flugstarfsemi hefur fallið undir gildissvið viðskiptakerfisins frá 2012, staðbundinn iðnaður frá 2013 og sjóflutningar frá 2024.

Staðbundinn iðnaður innan ETS-kerfisins á Íslandi

• Á Íslandi er losun frá staðbundum iðnaði innan viðskiptakerfisins að mestu frá ál- og kísilverum. Árið 2024 var losunin 1,89 milljón tonn CO₂-íg. eða 17% af heildarlosun Íslands (með landnotkun) sem er 4,2% aukning frá 2023 en 122% aukningÞessi mikla aukning í losun frá 2005 er vegna rekstraraðila sem hófu eða juku verulega sína starfsemi á Íslandi frá þeim tíma. frá 2005. Aukninguna milli 2023 og 2024 má rekja til aukningar í losun frá kísil- og kísilmálmframleiðslu.
• Reiknað er með að losunin haldist að mestu óbreytt næstu áratugina fyrir utan árin 2025 og 2026 þegar reiknað er með lægri losun vegna minni framleiðslu. Sögulega og framreiknaða losun má sjá á mynd.

Gerð er grein fyrir losun frá alþjóðasamgöngum, þ.e. millilandaflugi og millilandasiglingum í losunarbókhaldi Íslands. Árið 2024 var losun frá alþjóðasamgöngum um 1,33 milljón tonn CO₂-íg., þar af er meirihluti frá alþjóðaflugi (1,01 milljón tonn CO₂-íg.) meðan minni hluti er frá alþjóðasiglingum (324 þúsund tonn CO₂-íg.).

Losun vegna alþjóðasamgangna jókst um 2,4% milli áranna 2023 og 2024. Þessa aukningu má rekja til 4,1% aukningar í losun frá alþjóðaflugi og 2,7% samdráttar í losun frá alþjóðasiglingum á tímabilinu. Reikna má með að losunin muni aukast á næstu árum vegna aukinna umsvifa alþjóðasamgangna. Til lengri tíma má reikna með samdrætti í losun frá alþjóðasiglingum vegna aukinnar notkunar annarra orkugjafa en jarðefnaeldsneytis.

Losun frá alþjóðasamgöngum náði hápunkti árið 2018 þegar metfjöldi ferðamanna kom til Íslands. Þá var losunin 1,5 milljón tonn CO₂-íg. sem var um það bil jafn mikið og samanlögð losun frá vegasamgöngum og fiskiskipum. Þar af var losun frá alþjóðaflugi 1,3 milljón tonn CO₂-íg.

Sérstaða alþjóðasamgangna í losunarbókhaldi

Eðli alþjóðasamgangna er þannig að það getur reynst ómarkvisst að úthluta ábyrgð vegna losunar þeirra á einstök ríki með afgerandi hætti. Þær reglur sem almennt gilda um losun vegna alþjóðasamgangna í landsskýrslum er að allt eldsneyti sem selt er innan landamæra hvers ríkis til alþjóðasamgangna fellur í losunarbókhaldi þess ríkis.

Þetta þýðir að losun frá flugrekanda sem millilendir á Íslandi til að taka hér eldsneyti er talin fram í losunarbókhaldi Íslands. Þetta skekkir myndina að vissu leyti og er það m.a. þess vegna sem alþjóðasamgöngur eru teknar fram í viðauka (e. memorandum items) í landsskýrslum. Þar af leiðandi telja alþjóðasamgöngur ekki í heildarlosun en hluti af þeim er talinn fram og gerður upp innan viðskiptakerfis ESB með losunarheimildir.