Merki Umhverfis- og orkustofnunar

Er örplast á sjávarbotninum umhverfis Ísland?

Haf og vatn
Rannsóknir á örplasti á sjávarbotni gefa góða mynd af ástandi hafsins.

Umhverfis- og orkustofnun lét nýverið taka setsýni á fimm stöðum á sjávarbotni í Faxaflóa til þess að kanna umfang örplasts.  Niðurstöður eru væntanlegar á næsta ári.

Sýnatökustaðir

Image

Sýni voru tekin á fimm stöðum í Faxaflóa.

Meira örplast frá skólpi

Árið 2023 var gerð forkönnun á umfangi örplasts í sjávarseti í Faxaflóa. Þá sýndu niðurstöður að magn og gerðir örplastsagna voru mjög breytilegar á milli sýnatökustaða.

Fjöldi örplastagna var hæstur á stöðvum 3 og 5. Stöð 3 er við skólpútrás.  

Helstu plastgerðir sem fundust voru:

  • 74% PP - Til dæmis notað í matarumbúðir, húsgögn og textíl.
  • 16% PE - Til dæmis notað í eldhúsáhöld, leikföng, rör og plastpoka.
  • 5% akrýlöt/pólýúretan/lakk.
  • 2% PS - Til dæmis frauðplast.
  • 1% manngerður sellulósi.
  • 1% EVA - Mjúkt plast, til dæmis notað í sandala, jógamottur, baðleikföng og einangrun í snúrum.
  • 1% PVC - Hart plast, til dæmis notað í leikföng, gólfefni, skó, töskur.
  • 1% PA - Til dæmis notað í nælonsokkabuxur og veiðafæri.

Stöðvar 3 og 5 sýndu meiri fjölbreytileika á plastgerðum, þar á meðal akrýlöt/pólýúretan/lakk, PVC, PA og manngerðan sellúlósa.

Nánar um mismunandi tegundir plasts hjá Sænsku efnastofnuninni.

Image

Sérfræðingar á rannsóknasetri Háskóla Íslands á Suðurnesjum sáu um sýnatökurnar.

Örplast víða í vistkerfinu

Aðrar rannsóknir á örplasti á Íslandi hafa sýnt að það finnst víða, meðal annars í kræklingi, maga fýla og fiska (þorski og ufsa). Þetta bendir til þess að örplast sé nú þegar til staðar í vistkerfum við Ísland, þó að umfang þess sé lítt þekkt og mælingar á örplasti í botnseti hafi verið mjög fáar.

Sjávarbotninn gefur góða mynd

Það er mikilvægt að fylgjast með örplasti á sjávarbotni því mikið af því örplasti sem fer í hafið sekkur á botninn og safnast þar fyrir. Þannig virkar sjávarbotninn eins og geymsla fyrir örplast og sýnir hvernig mengunin hefur safnast upp og ástand sjávarins til lengri tíma. Með vöktuninni er hægt að:

  • Fá vísbendingar um mengunarstig og þróun þess yfir tíma.
  • Greina mögulegar uppsprettur, til dæmis frá skólpi eða iðnaði við strendur.
  • Meta áhrif á lífríki, þar sem botndýr geta innbyrt örplast sem síðan fer upp fæðukeðjuna.
  • Styðja við stefnumótun og aðgerðir til að draga úr plastmengun í hafinu.

Framkvæmd og greining

Sýnatökurnar voru framkvæmdar af Rannsóknasetri Háskóla Íslands á Suðurnesjum.

Sýnin eru svo send til Bretlands á sérhæfða rannsóknastofu Cefas (Centre for Environment Fisheries and Aquaculture Science) sem sér um greiningar á örplastinu í sýnunum.

Von er á niðurstöðum á næsta ári.

Image

Plastflaska sem fannst í strandhreinsun í Engey árið 2023.

Ráð til að sporna við örplasti

Hvað geta einstaklingar gert til að sporna við örplasti í umhverfinu?

  1. Minnka plastnotkun almennt. Velja fjölnota poka, drykkjarflöskur og matarílát í stað einnota plastvara. Forðast vörur í óþarfa plastumbúðum.
  2. Þvottur og fataval. Gerviefni eins og pólýester, nælon og akrýl losa örplast í þvotti. Velja frekar fatnað úr náttúrulegum trefjum (bómull, ull, hör) þegar þess er kostur.
  3. Rétt flokkun og förgun úrgangs. Tryggja að plast fari í endurvinnslu og ekki út í náttúruna. Ekki sturta bleyjum, blautklútum eða hreinlætisvörum í klósettið — mörg þessara efna innihalda plast.
  4. Vanda val á snyrtivörum. Velja vörur merktar microplastic-free eða biodegradable. Forðast skrúbbvörur með plastögnum (oft merkt sem „polyethylene“ eða „polypropylene“ í innihaldslýsingu).

Tengt efni

Untitled

Fleiri fréttir

Skoða
13. maí 2026
Samstarf um framkvæmd umhverfislöggjafar – Stjórn IMPEL í heimsókn
Stjórn IMPEL (European Union Network for the Implementation and Enforcement of Environmental Law) heimsótti Ísland dagana 5. og 6. maí 2026 og átti fundi með stjórnvöldum og stofnunum sem annast stjórnsýslu og framkvæmd umhverfismála á Íslandi. Umhverfis- og orkustofnun fer með hlutverk landsfulltrúa Íslands innan IMPEL og skipulagði heimsóknina í samstarfi við þátttakendur innan netsins. IMPEL er rótgróið samstarfsnet umhverfisyfirvalda í Evrópu og hefur starfað frá árinu 1992. Markmið IMPEL er að efla framkvæmd og eftirfylgni umhverfislöggjafar með því að miðla reynslu, þróa verkfæri og auka samstarf milli eftirlits- og leyfisveitandi stjórnvalda í Evrópu. Á fundunum var farið yfir skipulag og framkvæmd umhverfiseftirlits á Íslandi, áskoranir tengdar innleiðingu EES-regluverks og kynningar á verkefnum og sérfræðihópum IMPEL. Einnig var rætt um möguleika á aukinni þátttöku íslenskra aðila í verkefnum IMPEL og hvernig starfið getur stutt við þróun framkvæmdar og eftirlits á Íslandi. Sérstök áhersla var lögð á umræður um: Úrgangsmál Mengunarvarnir og iðnaðareftirlit Haf- og vatnamál Náttúrvernd Umhverfisglæpi Áhættumiðað eftirlit Nýjar stafrænar lausnir Á fundunum var góð þátttaka lykilstofnana í framkvæmd umhverfislöggjafar, sem skapaði lifandi umræður og skýran vilja til að efla samstarf og auka skilvirkni í stjórnsýslunni. Ísland hefur verið virkur þátttakandi í IMPEL frá 2010, þar sem að Umhverfisstofnun var upphaflega meðlimur og svo Umhverfis- og orkustofnun.  IMPEL er mikilvægt samstarfsnet sem hefur styrkt íslensk stjórnvöld með því að efla samræmda, skilvirka og faglega framkvæmd umhverfislöggjafar í gegnum þekkingarmiðlun og samstarf á evrópskum vettvangi.
Alþjóðlegt samstarfUm stofnunina
11. maí 2026
Ísland segir sig frá orkusáttmálanum (ECT)
Tilkynnt hefur verið um úrsögn Íslands frá samningi um orkusáttmála (Energy Charter Treaty, ECT) í ljósi þess að samningurinn gengur gegn stefnu ríkisstjórnarinnar um orkufullveldi og sjálfsákvörðunarrétt íslenskra stjórnvalda í orkumálum. Úrsögnin tekur gildi árið 2027 í samræmi við ákvæði samningsins og með því falla niður allar greiðslur til skrifstofu samningsins.
6. maí 2026
Lyfjaleifar greinast í vatni sem tengist fráveitu
Lyfjaleifar greinast aðallega í yfirborðsvatni sem tengist fráveitukerfum sveitarfélaga. Þar sem losun fráveitu er mikil mælast fleiri lyf og í hærri styrk. Þetta sýna niðurstöður vöktunar Umhverfis- og orkustofnun á skaðlegum efnum í vatni árið 2025. Á stöðum án beinnar tengingar við fráveitu greindust hins vegar fá eða engin lyf yfir greiningarmörkum, jafnvel í þéttbýli. Sýnatökur á fjórum stöðum Skimað var fyrir um 160 mismunandi hormónum og lyfjaleifum á fjórum stöðum: Kópavogslæk Reykjavíkurtjörn Varmá í Hveragerði (við Öxnalæk) Ölfusá við Selfossi (við Geitanes) Lyfjaleifar greindust í Varmá og Ölfusá, þar sem bein tenging er við fráveitu. Í Kópavogslæk og Reykjavíkurtjörn greindust hins vegar fá eða engin efni. Niðurstöðurnar sýna að samsetning lyfjaleifa í yfirborðsvatni endurspeglar íbúafjölda, umfang fráveitukerfa og almenna lyfjanotkun í samfélaginu. Mikilvægt er að taka fram að um er að ræða eina skimun á tilteknum tíma. Niðurstöðurnar sýna því stöðuna á þeim tímapunkti en ekki langtímaþróun. Ekki er hægt að staðfesta að lyfjaleifar séu alltaf til staðar eða aldrei. Sýnatökurnar fóru fram í nóvember 2025. Hvaða efni eru mæld? Frá árinu 2018 hefur stofnunin skimað fyrir efnum á vaktlista Evrópusambandsins. Þar eru efni sem geta haft áhrif á vatnalíf, til dæmis: Verkjalyf, geðlyf og hjarta- og æðalyf Sýklalyf Kynhormón Plöntuvarnarefni Efni úr sólarvörnum Hvernig berast lyfjaleifar í vatn? Lyf berast í umhverfið þegar þau skiljast út úr líkamanum með þvagi og hægðum. Einnig geta lyf farið í fráveitu ef þeim er sturtað í salerni. Skólphreinsistöðvar á Íslandi eru almennt ekki hannaðar til að fjarlægja lyfjaleifar. Hormónar og sýklalyf sérstakt áhyggjuefni Lyfjaleifar sem innihalda hormóna valda sérstökum áhyggjum vegna þess að þau geta haft skaðleg áhrif á lífríki, jafnvel í mjög litlum styrk. Sama á við um sýklalyf. Sýklalyfjaónæmi er í hraðri þróun á heimsvísu. Sjá nánar í aðgerðaáætlun heilbrigðisráðuneytisins gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmis Skynsamleg lyfjanotkun og rétt förgun Skynsamleg lyfjanotkun skiptir máli fyrir heilsu, samfélag og umhverfi. Mikilvægt er að: Heilbrigðisstarfsfólk sé meðvitað um áhrif lyfja á umhverfi Einstaklingar noti lyf samkvæmt leiðbeiningum Ónotuðum lyfjum sé skilað til förgunar í apótek Lyfjum sé aldrei fargað í niðurföll eða salerni Starfsmenn í teymi hafs og vatns við sýnatökur. Skimunin hluti af vatnaáætlun Íslands Vöktun á skaðlegum efnum í vatni er hluti af verkefnum undir vatnaáætlun Íslands og LIFE Icewater verkefninu. Vatnaáætlun Íslands er ætlað að vernda vistfræðilegt og efnafræðilegt ástand vatns. Í framkvæmd nær hún fyrst og fremst til hefðbundinna mengunarefna. Í dag eru engin lyf með lögbundin viðmiðunargildi í vatni, en búast má við að slík viðmið verði sett fyrir ákveðin efni á næstu árum.
Haf og vatnStjórn vatnamálaIcewater
5. maí 2026
Sendinefnd frá Taívan kynnti sér íslenska reynslu af jarðhita
Fimmtán manna sendinefnd frá National Science and Technology Council (NSTC) í Taívan heimsótti Umhverfis- og orkustofnun í apríl 2026. Markmið var að kynna sér íslenska reynslu af nýtingu jarðhita, stjórnsýslu, rannsóknum og tæknilegri þróun. Íslensk reynsla í brennidepli Á fundinum var fjallað um íslenska reynslu af jarðhitanýtingu, hlutverk stjórnvalda og stofnana, rannsóknir, gagnasöfnun, leyfisveitingar, eftirlit og auðlindastýringu. Sérstök áhersla var lögð á að árangur Íslands byggist á góðu samspili stefnumótunar, rannsókna og samstarfs opinberra aðila, fyrirtækja og vísindasamfélagsins. Rætt var um hvernig leyfisveitingar og umhverfisvernd spila saman. Einnig var fjallað um reynsla Umhverfis- og orkustofnunar af alþjóðlegu jarðhitasamstarfi innan Uppbyggingarsjóðs EES, meðal annars í Póllandi, Rúmeníu og Búlgaríu. Eftirspurn eftir slíkri þekkingarmiðlun hefur aukist, ekki síst eftir orkukreppuna í Evrópu, þar sem jarðhiti er talinn mikilvægur valkostur til að styrkja orkuöryggi og styðja við loftslagsmarkmið. Fram kom að samstarfið hefur þegar skilað góðum árangri, meðal annars í Póllandi. Aukinn áhugi á jarðhita Fulltrúar NSTC kynntu stöðu jarðhitaverkefna í Taívan, rannsóknaráherslur og framtíðaráform. Fram kom að verkefnin í Taívan beinast meðal annars að jarðeðlisfræðilegum rannsóknum, þrívíddarlíkönum, bor- og vöktunartækni og mati á möguleikum djúpra og háhitakerfa. Til lengri tíma er stefnt að þróun djúpra jarðhitaborhola og útbreiðslu Enhanced Geothermal Systems og Advanced Geothermal Systems Taívan vinnur að uppbyggingu jarðhitanýtingar sem hluta af orkuskiptum landsins og markmiðum um kolefnishlutleysi árið 2050. NSTC er ríkisstofnun sem ber ábyrgð á að móta og samræma tækni- og vísindastefnu Taívans. Hún fjármagnar meðal annars rannsóknir og styður nýsköpun. Stofnunin leggur áherslu á lausnir á borð við jarðhita, vetni og kolefnisföngun. Hún stuðlar einnig að samstarfi milli háskóla, atvinnulífs og alþjóðlegra samstarfsaðila til að efla tæknilega þróun Taívans. Áframhaldandi samstarf Fundurinn skapaði góðan grundvöll fyrir áframhaldandi samtal um jarðhita, nýsköpun, orkuskipti og alþjóðlegt rannsóknasamstarf. Lilja Ólafsdóttir, sviðsstjóri umhverfisgæða, tók á móti sendinefndinni fyrir hönd Gests Péturssonar forstjóra. Auk Lilju voru Baldur Pétursson, verkefnisstjóri í teymi alþjóðamála, og Hörn Halldóru- og  Heiðarsdóttir, sérfræðingur teymi orkuskipta og orkunýtni, einnig þátttakendur í fundinum. Baldur Pétursson fjallaði um reynslu Umhverfis- og orkustofnunar af alþjóðlegu jarðhitasamstarfi.
Um stofnuninaAlþjóðlegt samstarf

Kennitala: 700924-1650

Akureyri

Rangárvellir 2, hús 8, IS-603

Egilsstaðir

Tjarnarbraut 39B, IS-700

Reykjavík

Suðurlandsbraut 24, IS-108

Selfoss

Austurvegur 20, IS-800

Gagnasöfn

Mikið spurt um

Hafa samband

Opið fyrir símtöl

08:30 til 15:00 virka daga

+354 569 6000

Fylgdu okkur

© UOS 2026
Persónuvernd og öryggi á vefnum