Umsóknarfrestur framlengdur - Styrkir til nýtingar og leitar á jarðhita

Lyfjaleifar greinast aðallega í yfirborðsvatni sem tengist fráveitukerfum sveitarfélaga. Þar sem losun fráveitu er mikil mælast fleiri lyf og í hærri styrk. Þetta sýna niðurstöður vöktunar Umhverfis- og orkustofnun á skaðlegum efnum í vatni árið 2025. Á stöðum án beinnar tengingar við fráveitu greindust hins vegar fá eða engin lyf yfir greiningarmörkum, jafnvel í þéttbýli. Sýnatökur á fjórum stöðum Skimað var fyrir um 160 mismunandi hormónum og lyfjaleifum á fjórum stöðum: Kópavogslæk Reykjavíkurtjörn Varmá í Hveragerði (við Öxnalæk) Ölfusá við Selfossi (við Geitanes) Lyfjaleifar greindust í Varmá og Ölfusá, þar sem bein tenging er við fráveitu. Í Kópavogslæk og Reykjavíkurtjörn greindust hins vegar fá eða engin efni. Niðurstöðurnar sýna að samsetning lyfjaleifa í yfirborðsvatni endurspeglar íbúafjölda, umfang fráveitukerfa og almenna lyfjanotkun í samfélaginu. Mikilvægt er að taka fram að um er að ræða eina skimun á tilteknum tíma. Niðurstöðurnar sýna því stöðuna á þeim tímapunkti en ekki langtímaþróun. Ekki er hægt að staðfesta að lyfjaleifar séu alltaf til staðar eða aldrei. Sýnatökurnar fóru fram í nóvember 2025. Hvaða efni eru mæld? Frá árinu 2018 hefur stofnunin skimað fyrir efnum á vaktlista Evrópusambandsins. Þar eru efni sem geta haft áhrif á vatnalíf, til dæmis: Verkjalyf, geðlyf og hjarta- og æðalyf Sýklalyf Kynhormón Plöntuvarnarefni Efni úr sólarvörnum Hvernig berast lyfjaleifar í vatn? Lyf berast í umhverfið þegar þau skiljast út úr líkamanum með þvagi og hægðum. Einnig geta lyf farið í fráveitu ef þeim er sturtað í salerni. Skólphreinsistöðvar á Íslandi eru almennt ekki hannaðar til að fjarlægja lyfjaleifar. Hormónar og sýklalyf sérstakt áhyggjuefni Lyfjaleifar sem innihalda hormóna valda sérstökum áhyggjum vegna þess að þau geta haft skaðleg áhrif á lífríki, jafnvel í mjög litlum styrk. Sama á við um sýklalyf. Sýklalyfjaónæmi er í hraðri þróun á heimsvísu. Sjá nánar í aðgerðaáætlun heilbrigðisráðuneytisins gegn útbreiðslu sýklalyfjaónæmis Skynsamleg lyfjanotkun og rétt förgun Skynsamleg lyfjanotkun skiptir máli fyrir heilsu, samfélag og umhverfi. Mikilvægt er að: Heilbrigðisstarfsfólk sé meðvitað um áhrif lyfja á umhverfi Einstaklingar noti lyf samkvæmt leiðbeiningum Ónotuðum lyfjum sé skilað til förgunar í apótek Lyfjum sé aldrei fargað í niðurföll eða salerni Starfsmenn í teymi hafs og vatns við sýnatökur. Skimunin hluti af vatnaáætlun Íslands Vöktun á skaðlegum efnum í vatni er hluti af verkefnum undir vatnaáætlun Íslands og LIFE Icewater verkefninu. Vatnaáætlun Íslands er ætlað að vernda vistfræðilegt og efnafræðilegt ástand vatns. Í framkvæmd nær hún fyrst og fremst til hefðbundinna mengunarefna. Í dag eru engin lyf með lögbundin viðmiðunargildi í vatni, en búast má við að slík viðmið verði sett fyrir ákveðin efni á næstu árum.

Fimmtán manna sendinefnd frá National Science and Technology Council (NSTC) í Taívan heimsótti Umhverfis- og orkustofnun í apríl 2026. Markmið var að kynna sér íslenska reynslu af nýtingu jarðhita, stjórnsýslu, rannsóknum og tæknilegri þróun. Íslensk reynsla í brennidepli Á fundinum var fjallað um íslenska reynslu af jarðhitanýtingu, hlutverk stjórnvalda og stofnana, rannsóknir, gagnasöfnun, leyfisveitingar, eftirlit og auðlindastýringu. Sérstök áhersla var lögð á að árangur Íslands byggist á góðu samspili stefnumótunar, rannsókna og samstarfs opinberra aðila, fyrirtækja og vísindasamfélagsins. Rætt var um hvernig leyfisveitingar og umhverfisvernd spila saman. Einnig var fjallað um reynsla Umhverfis- og orkustofnunar af alþjóðlegu jarðhitasamstarfi innan Uppbyggingarsjóðs EES, meðal annars í Póllandi, Rúmeníu og Búlgaríu. Eftirspurn eftir slíkri þekkingarmiðlun hefur aukist, ekki síst eftir orkukreppuna í Evrópu, þar sem jarðhiti er talinn mikilvægur valkostur til að styrkja orkuöryggi og styðja við loftslagsmarkmið. Fram kom að samstarfið hefur þegar skilað góðum árangri, meðal annars í Póllandi. Aukinn áhugi á jarðhita Fulltrúar NSTC kynntu stöðu jarðhitaverkefna í Taívan, rannsóknaráherslur og framtíðaráform. Fram kom að verkefnin í Taívan beinast meðal annars að jarðeðlisfræðilegum rannsóknum, þrívíddarlíkönum, bor- og vöktunartækni og mati á möguleikum djúpra og háhitakerfa. Til lengri tíma er stefnt að þróun djúpra jarðhitaborhola og útbreiðslu Enhanced Geothermal Systems og Advanced Geothermal Systems Taívan vinnur að uppbyggingu jarðhitanýtingar sem hluta af orkuskiptum landsins og markmiðum um kolefnishlutleysi árið 2050. NSTC er ríkisstofnun sem ber ábyrgð á að móta og samræma tækni- og vísindastefnu Taívans. Hún fjármagnar meðal annars rannsóknir og styður nýsköpun. Stofnunin leggur áherslu á lausnir á borð við jarðhita, vetni og kolefnisföngun. Hún stuðlar einnig að samstarfi milli háskóla, atvinnulífs og alþjóðlegra samstarfsaðila til að efla tæknilega þróun Taívans. Áframhaldandi samstarf Fundurinn skapaði góðan grundvöll fyrir áframhaldandi samtal um jarðhita, nýsköpun, orkuskipti og alþjóðlegt rannsóknasamstarf. Lilja Ólafsdóttir, sviðsstjóri umhverfisgæða, tók á móti sendinefndinni fyrir hönd Gests Péturssonar forstjóra. Auk Lilju voru Baldur Pétursson, verkefnisstjóri í teymi alþjóðamála, og Hörn Halldóru- og  Heiðarsdóttir, sérfræðingur teymi orkuskipta og orkunýtni, einnig þátttakendur í fundinum. Baldur Pétursson fjallaði um reynslu Umhverfis- og orkustofnunar af alþjóðlegu jarðhitasamstarfi.

Umhverfis- og orkustofnun og Land og skógur héldu saman norræna ráðstefnu sérfræðinga í losunarbókhaldi (e. Nordic Inventory Experts Meeting) í Reykjavík 16.–17. apríl 2026. Ráðstefnan er árlegur viðburður og vettvangur þar sem Norðurlöndin bera saman bækur sínar, ræða það sem virkar, það sem er flókið og það sem þarf að leysa. Í almennri umræðu var meðal annars farið yfir hvernig ákvarðanir eru teknar þegar breytingar á aðferðafræði hafa áhrif á alþjóðlegar skuldbindingar. Einnig var fjallað um nýtt norrænt verkefni um útgáfu losunarstuðla sem miðar að því að einfalda fyrirtækjum, stofnunum, sveitarfélögum og einstaklingum að reikna losun gróðurhúsalofttegunda frá sinni starfsemi. Orka Í orkugeiranum beindist umræðan meðal annars að því hvernig eigi að meðhöndla losun frá æfingaflugi, heræfingum ríkja og nýrri starfsemi á borð við kolefnisföngun þar sem CO₂ er flutt milli landa. Einnig voru tekin dæmi um að nýjar mælingar gefi til kynna meiri metanleka frá efnaiðnaði og olíuhreinsunarstöðvum erlendis en áður var talið. Landbúnaður Í landbúnaðargeiranum var fjallað um nýjustu rannsóknir og gögn. Þar á meðal um metan frá nautgripum og N₂O losun frá jarðvegi, auk þess hvernig taka skuli tillit til nýrra loftslagsaðgerða eins og notkunar fóðuraukefna. Þá var einnig rætt hvernig bæta megi útreikninga þegar gögn eru takmörkuð, til dæmis varðandi áburðarnotkun og meðhöndlun plöntuleifa. Landnotkun Í landnotkunargeiranum (LULUCF) snerist umræðan um þróun aðferða til að meta losun og bindingu kolefnis og hvenær flóknari líkanagerð á við. Mörg málefni voru rædd, þar á meðal upptaka nýrra losunarstuðla, jarðvegslíkön og ólíkar skilgreiningar landanna á lífrænum jarðvegi. Úrgangur Í úrgangsgeiranum var fjallað um losun frá brennslu úrgangs, hvernig reikna eigi losun frá stöðvum sem sameina lífgassöfnun og jarðgerð og hvaða farvegir eru til staðar fyrir seyru. Einnig var rætt hvort hægt sé að meta losun vegna fráveitu frá fiskeldi, þar sem gögn eru breytileg milli landa og það skortir aðferðafræði í leiðbeiningar IPCC. Um 100 manns tóku þátt í dagskránni. Þar af um 40 á staðnum í húsakynnum Umhverfis- og orkustofnunar á Suðurlandsbraut og um 60 í fjarfundi. Norðurlöndin skiptast á að halda fundinn og næst verður hann haldinn í Finnlandi.

Alþingi hefur samþykkt frumvarp Jóhanns Páls Jóhannssonar, umhverfis- orku- og loftslagsráðherra til laga um breytingu á raforkulögum nr. 65/2003. Frumvarpið mælir fyrir um tilteknar hátternisreglur í raforkuviðskiptum og eftirlit til að stuðla að gagnsæi og heiðarleika á heildsöluorkumarkaði. Tilgangur frumvarpsins er jafnframt að setja lagaramma um starfsemi viðskiptavettvanga raforku, lýsa hlutverki og skyldum þeirra sem fara með slíka starfsemi og kveða á um eftirlit Raforkueftirlitsins. Framboð og eftirspurn myndar markaðsverð Töluverð þróun hefur orðið á raforkuviðskiptum á íslenskum heildsöluorkumarkaði. Helsta þróunin snýr að því að samningssamband um kaup- og sölu á raforku kemst á með skipulögðum hætti á viðskiptavettvöngum raforku, þar sem pörun viðskipta, það er framboð og eftirspurn, myndar opinbert markaðsverð. Áður fyrr áttu viðskiptin sér stað milli tveggja samningsaðila, yfir borðið eða í gegnum viðskiptavef Landsvirkjunar. Traust og trúverðugleiki Frumvarpið sem nú er orðið að lögum, er mikilvægur liður í að tryggja traust og trúverðugleika markaðsaðila til markaðarins og að markaðsverð endurspegli raunverulegt framboð og eftirspurn, auk atburða í kerfinu hverju sinni. Ákvæði frumvarpsins eiga sér meðal annars fyrirmynd í reglugerð ESB nr. 1227/2011 um heildstæðan og gagnsæjan heildsöluorkumarkað (REMIT), ásamt þeim breytingum sem orðið hafa á þeirri reglugerð með REMIT II. Aukin verkefni fyrir Raforkueftirlitið Raforkueftirlitið fer með eftirlit á raforkumarkaði en nýju raforkulögin fela í sér aukin verkefni. Raforkueftirlitinu ber nú einnig að gefa út leiðbeinandi tilmæli um túlkun á ákvæðum laganna (20. gr. a –i), sinna markaðseftirliti og gefa út leyfi fyrir starfsemi viðskiptavettvanga raforku á grundvelli 18. gr. a. raforkulaga. Samráð við gerð laganna Frumvarpið var unnið í samráði við Raforkueftirlitið og hefur það aðstoðað bæði ráðuneytið og Alþingi við meðferð málsins. Raforkueftirlitið hefur meðal annars veitt ráðuneytinu opinbera umsögn. Raforkueftirlitið mun á næstu vikum verða ráðuneytinu til ráðgjafar og umsagnar við gerð reglugerða um 20. gr. a. – 20. gr. i. raforkulaga, og skipulagskröfum viðskiptavettvanga ásamt því að vinna leiðbeiningar um túlkun 20. gr. a. – 20. gr. i. í samráði við markaðsaðila.