Raforkueftirlitið

Töluverðar breytingar áttu sér stað í raforkuvinnslu og stórnotkun árið 2025. Samhliða samdrætti í stórnotkun var staða miðlunarlóna ein sú besta á undanförnum fimm árum. Það hafði áhrif á stöðu heildsöluorkumarkaðarins og verðþróun. Þetta kemur fram í lokaútgáfu raforkuvísa fyrir árið 2025. Minni raforkuvinnsla Þrátt fyrir góða stöðu miðlunarlóna lækkaði vinnsla á milli ára. Það skýrist með breytingum í eftirspurn. Raforkuvinnsla í desember 2025 mældist 17% lægri en árið 2024. Nýting vatnsafls var um 65% af uppsettu afli og framleiðsla smávirkjana um 28 GWh. Stórnotkun dróst saman – almenn notkun stöðug Breytingarnar á eftirspurnarhliðinni voru mestar hjá stórnotendum. Stórnotkun var 993 GWh í desember 2025. Samdrátturinn tengdist fyrst og fremst tímabundnum rekstrarstöðvunum hjá hluta Norðuráls og hjá PCC BakkiSilicon. Notkun gagnavera fór vaxandi stöðugt yfir árið 2025 en var notkun samt sem áður lægri en á fyrra ári. Almenn notkun var stöðug og fylgdi svipuðu mynstri og undanfarin ár. Einnig má sjá að hluti notkunar hefur færst frá skerðanlegri orku yfir í forgangsorku. Það endurspeglar aukna áherslu á tryggt framboð raforku. Dreifi- og flutningskostnaður hækkaði Í gjaldskrárhluta Raforkuvísa sést að umreiknaður dreifikostnaður á mánuði fyrir dæmigert heimili í desember var um: 6,3 þús. kr. í þéttbýli 10,5 þús. kr. í dreifbýli Kostnaðurinn hefur hækkað frá fyrra ári, bæði vegna almennrar þróunar í gjaldskrám og vegna hærri flutningskostnaðar sem endurspeglast í dreifikerfinu. Flutningsgjöld hækkuðu skarpt í upphafi árs 2025 fyrir bæði almenna notendur og stórnotendur. Helsta skýringin var endurgreiðsluþörf vegna innheimtu ólögmæts innmötunargjalds. Þá vógu einnig þungt fjárfestingaþarfir vegna nýrra og umfangsmikilla framkvæmda hjá sérleyfisfyrirtækjum. Gjaldskrá flutningsfyrirtækisins lækkaði þó aftur í upphafi árs 2026. Heildsala lækkaði - smásala fylgdi ekki Heildsöluverð raforku lækkaði þegar leið á árið. Stundarmánaðarverð lækkaði umtalsvert milli ára. Helstu ástæður voru góð staða miðlunarlóna og minni stórnotkun. Þrátt fyrir lækkun á heildsölumarkaði hækkaði lægsta smásöluverð milli ára. Skýringarnar liggja meðal annars í því að: Virk samkeppni á smásölumarkaði er takmörkuð. Jafnframt hafa smásalar í auknum mæli tryggt stóran hluta af væntri orkuþörf lengra fram í tímann, á tímabili sem einkenndist af óvissu um framboð og raforkuöryggi. Eldri og ódýrari samningar í gegnum aflþjónustu Landsvirkjunar, sem höfðu haldið niðri heildarkostnaði smásölufyrirtækja, runnu út. Niðurstaðan er sú að smásöluverð hefur ekki lækkað í sama mæli og heildsöluverð, þrátt fyrir betri stöðu á heildsölumarkaði þegar líður á árið.

Raforkueftirlitið hefur tekið í notkun nýtt sjálfvirkt mælaborð Raforkuvísa sem markar tímamót í framsetningu upplýsinga. Með mælaborðinu birtast nýjar upplýsingar mun tíðar, yfirsýn yfir breytingar og þróun eykst til muna, og styður þessi breyting við raforkumarkaðinn, almenning og stjórnvöld með gagnsærri framsetningu. Kerfið byggir á umfangsmikilli sjálfvirkni sem eykur afköst starfsmanna og veitir svigrúm fyrir dýpri og tíðari greiningar. Þannig skapast ráðrúm til að miðla niðurstöðum oftar en áður. Markmiðið er að mælaborðið verði smám saman að fullu sjálfvirkt og að skýrslur byggi á nýjustu og sem áreiðanlegustu gögnum á hverjum tíma.   Fjöldi nýjunga Með innleiðingu nýja mælaborðsins breytist einnig birtingarhraði gagna. Skammtímamarkaðsverð verða nú uppfærð vikulega og önnur raforkuverð, ásamt upplýsingum um framleiðslu og notkun, birt mánaðarlega. Upplýsingar um truflanir verða svo teknar saman árlega og birtar af START hópnum á truflanir.is. Í stað þess að notendur þurfi að bíða eftir ársfjórðungslegum samantektum verður nú hægt að fylgjast með þróuninni talsvert nær rauntíma.  Í fyrsta sinn eru markaðsverð raforku tekin saman og birt á einum stað hjá Raforkueftirlitinu. Á mælaborðinu má meðal annars sjá grunnorkuverð, stundarmánaðarverð, meðal jöfnunarorkuverð og fleira. Einnig eru birt dagleg meðaltöl fyrir skammtímaverð, þar á meðal fyrir Elmu, Vonarskarð og jöfnunarorkumarkað Landsnets. Þetta gerir samanburð einfaldari, styrkir upplýsingaflæði og stuðlar að gagnsærri umræðu um verðmyndun.  Að auki er nýtt yfirlit yfir gjaldskrár sérleyfisfyrirtækja. Raforkueftirlitið birtir nú vegið meðalverð gjaldskráa dreifiveitna ásamt gjaldskrá flutningsfyrirtækisins. Hægt er að skoða gjöld bæði verðbætt með vísitölu og á verðlagi hvers árs. Með þessu verður mun auðveldara að fylgjast með þróun kostnaðar og meta breytingar yfir lengri tíma.  Horft fram á veginn Nýjustu Raforkuvísar sýna jafnframt að staða og horfur raforkuöryggis á fjórða ársfjórðungi 2025 og 2026 hafa áfram batnað. Mat á raforkuöryggi byggir á spám um framboð og eftirspurn. Núverandi stórnotkun hefur dregist saman tímabundið, allra helst vegna samdráttar á málmframleiðslu, og þar með er meira framboð til staðar en undir eðlilegum kringumstæðum.  Nýja mælaborðið er aðeins fyrsta skrefið í lengra ferðalagi. Á næstu mánuðum verður áfram unnið að aukinni sjálfvirkni, skýrari framsetningu gagna og öðrum greiningum Raforkueftirlitsins. Með þessu styrkir Raforkueftirlitið hlutverk sitt sem miðlari áreiðanlegra upplýsinga og leggur grunn að betri, gagnsærri og upplýstri ákvarðanatöku í orkumálum landsins. 

Umhverfis- og orkustofnun og Raforkueftirlitið hafa skipað í nefnd um endurskoðun fastra matsbreytna sem eru notaðar við útreikning á arðsemi flutningsfyrirtækis og dreifiveitna. Endurskoðunin er liður í lögbundnu hlutverki stofnunarinnar og miðar að því að tryggja að arðsemi þessarar starfsemi endurspegli raunverulegan fjármagnskostnað. Nefndin er skipuð eftirtöldum aðilum: Arna G. Tryggvadóttir, sviðsstjóri endurskoðunar hjá PwC. Dr. Hersir Sigurgeirsson, prófessor við Háskóla Íslands. Margit Johanne Robertet, forstöðumaður framtakssjóða Kviku eignastýringar.  Perla Ösp Ásgeirsdóttir, framkvæmdastjóri Eflingar. Samráðsfundur og gagnaskil  Við endurskoðun fastra matsbreytna skal haft samráð við helstu hagsmunaaðila á raforkumarkaði, þar á meðal framleiðendur, neytendur, stórnotendur, dreifiveitur og Landsnet. Samráðsfundur verður haldinn 15. janúar, þar sem hagsmunaaðilum gefst kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Einnig er hægt að senda nefndinni erindi fyrir fundinn á netfangið raforkueftirlit@uos.is. Gögnum og greiningum er hægt að skila til 31. janúar 2026. Bent er á að hlutverk nefndarinnar er afmarkað við endurskoðun fastra matsbreytna og ekki verður fjallað um önnur málefni. Næstu skref Að loknu samráði mun nefndin hefja vinnu við að meta hvort forsendur séu til staðar fyrir endurskoðun fastra matsbreytna, á grundvelli þeirra sjónarmiða og gagna sem berast frá hagsmunaaðilum. Frá vinstri: Margit Johanne Robertet, Hersir Sigurgeirsson, Perla Ösp Ásgeirsdóttir og Arna G. Tryggvadóttir. Lagastoð Samkvæmt 2. tölul. 3. mgr. 12. gr. og 17. gr. raforkulaga, nr. 65/2003, skal arðsemi flutningsfyrirtækisins og dreifiveitna af flutnings- og dreifistarfsemi vera sem næst vegnum fjármagnskostnaði, að teknu tilliti til skatta og að frátöldum verðlagsbreytingum. Í ákvæðinu er með nánari hætti fjallað um með hvaða hætti slík arðsemi skuli fundin út. Þá segir einnig að arðsemin skuli ákvörðuð að fengnu mati sérfróðra aðila.  Í reglugerð nr. 192/2016, frá 1. mars 2016, er með nánari hætti fjallað um það hvernig reikna skuli út veginn fjármagnskostnað sem vísað er til í raforkulögum. Jafnframt segir í reglugerðinni að Orkustofnun, nú Umhverfis- og orkustofnun, geti að fengnu áliti sérfróðra aðila og að höfðu samráði við hagsmunaaðila, sbr. 3. mgr. 12. gr. og 3. mgr. 17. gr. raforkulaga, lagt fram tillögu til ráðherra um endurskoðun fastra matsbreytna samkvæmt reglugerðinni ef stofnunin telur tilefni til þess, svosem. vegna sérstakra aðstæðna á markaði.  Sérfróðir aðilar skv. 1. mgr. eru tilnefndir af Umhverfis- og orkustofnun og skulu þeir hafa sérfræðiþekkingu á sviði fjármála og fjármagnskostnaðar. Við mat hinna sérfróðu aðila ber þeim að hafa samráð við framleiðendur raforku, neytendur, stórnotendur, dreifiveitur og Landsnet.  

Ný orkuspá fyrir Ísland, unnin í sameiningu af Landsneti, Umhverfis- og orkustofun, og Raforkueftirlitinu, sýnir að fram undan eru umtalsverðar áskoranir og mikil óvissa í þróun raforkumála. Orkuspáin var kynnt í Hörpu þann 1. desember. Spáin gerir ráð fyrir hægari aukningu í raforkunotkun en áður var talið. Ástæður eru meðal annars seinkanir í virkjunarframkvæmdum, óvissa um uppbyggingu vindorku, og samdráttur í eftirspurn stórnotenda, einkum í kísilmálm- og gagnaversiðnaði.  Aukning í framboði raforku verður því hægari en áður var spáð. Þá hafa bilanir, tollar og breytt alþjóðlegt efnahagsumhverfi áhrif á markaðinn. Hægari uppbygging nýrra viðskiptavina eykur enn á óvissuna.  Þrátt fyrir þetta má sjá jákvæða þróun í orkuskiptum innanlands, þar sem þau hafa þegar skilað samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda auk þess sem vaxtatækifæri eru til staðar hjá gagnaverum og nýr iðnaður er að vaxa. Hins vegar er ljóst að markmið stjórnvalda um kolefnishlutleysi árið 2030 munu ekki nást án frekari aðgerða og skýrari stefnumörkunar.  Orkuspánni er ætlað að varpa ljósi á stöðu og þróun orkumála á Íslandi og skapa um leið umræðu um orkumál.   „Þessi spá sýnir meiri óvissu en oft áður, en um leið ýmis tækifæri til að lágmarka hana og mæta þeim markmiðum sem sett hafa verið um orkuskipti og hagvöxt. Það er ljóst að öflugt flutningskerfi raforku mun leika lykilhlutverk í því að ná þessum markmiðum,“ segir Ragna Árnadóttir, forstjóri Landsnets.    Mynd: Gestur Pétursson, forstjóri Umhverfis- og orkustofnunar. „Orkuspá Íslands er ekki pólitísk yfirlýsing, hún er verkfæri. Hún er landakort sem gefur okkur innsýn inn í hvað er framundan. Og eins og allir vita að þá eru góð landakort verkfæri sem gera okkur kleift að ná áfangastað á öruggan hátt,“ segir Gestur Pétursson, forstjóri Umhverfis og orkustofnunar.  Um er að ræða bæði grunn- og háspá, sem skiptist í raforku-, orkuskipta- og jarðvarmaspá. Hægt er að nálgast helstu niðurstöður á vefnum orkuspaislands.is, sem Jóhann Páll Jóhannsson ráðherra umhverfis-, orku- og loftslagmála opnaði á kynningarfundinum. Mynd: Jóhann Páll Jóhannsson umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Gerð orkuspár Íslands er afrakstur náinnar samvinnu Landsnets, Umhverfis- og orkustofnunar og Raforkueftirlitsins. Þetta samstarf tryggir að spáin byggi á traustum grunni, sameiginlegri þekkingu og heildstæðu yfirliti yfir þróun orkumála í landinu. Slík samvinna er lykilforsenda þess að hægt sé að taka upplýstar ákvarðanir um orkuskipti, uppbyggingu innviða og framtíðarhagvöxt.